Leita
Finnur þú það ekki? Prófaðu leitina :)

KIRKJUBÆJARKLAUSTUR / Skaftárhreppi

Kirkjubæjarklaustur hét Kirkjubær til forna. Býli á Síðu. Þar bjuggu papar fyrstir manna, að sögn Landnámabókar og máttu heiðnir menn ekki búa þar. Síðar settist Ketill hinn fíflski að í Kirkjubæ. Hann "var vel kristinn" segir í Landnámabók og "nam land á milli Geirlandsár og Fjaðrár, fyrir ofan Nýkoma". Eftir Ketil vildi Hildir Eysteinsson úr Meðallandi færa bú sitt í Kirkjubæ og hugði að þar mundi heiðinn maður geta búið. "En er hann kom nær að túngerði, varð hann bráðdauður; þar liggur hann í Hildishaugi." Hildishaugur heitir klettahóll fyrir austan Kirkjubæjarklaustur.


Í Kirkjubæ var stofnað nunnuklaustur af Benediktsreglu árið 1186 og hélst það fram til siðaskipta. Talið er að klaustrið hafi staðið þar sem nú eru kallaðir Kirkjuhólar.


Kirkja var á Kirkjubæjarklaustri til 1859 er hún var flutt að Prestsbakka. Í kirkjugarðinum er leiði séra Jóns Steingrímssonar og á því er legsteinn hans, fimmstrendur blágrýtisdrangur. Séra Jón var sóknarprestur byggðarinnar þegar Skaftáreldar brunnu árið 1783. Sú trú lék á að hann hefði stöðvað hraunrennslið í farvegi Skaftár vestan Systrastapa með þrumuræðu sem hann hélt við messu í Kirkjubæjarklausturskirkju 20. júlí 1783. Hefur hún síðan verið kölluð Eldmessa. Og víst er að þegar kirkjugestir komu úr kirkju hafði hraunrennslið stöðvast í farveginum og fann sér síðan nýja leið vestar. Á 175. ártíð séra Jóns Steingrímssonar, sumarið 1966, var ákveðið að reisa minningarkapellu um hann á Kirkjubæjarklaustri. Kapellan var vígð 17. júní þjóðhátíðarárið 1974. Hún rúmar 80 manns í sæti. Arkitektar voru Helgi og Vilhjálmur Hjálmarssynir.


Hjónin Lárus Helgason (1873-1941) og Elín Sigurðardóttir (1871-1949) bjuggu á Kirkjubæjarklaustri um langt skeið. Þau stóðu fyrir ýmsum umsvifamiklum framkvæmdum á staðnum, ásamt sonum sínum, meðal annars var dælt jökulvatni úr Skaftá á Stjórnarsand fyrir, austan Kirkjubæjarklaustur, og vatni veitt um sandinn úr ánni Stjórn til að hefta margra alda sandfok. Einnig var plantað allmiklum skógi í brekkurnar fyrir ofan staðinn og hefur hann dafnað vel. Um sögu uppbyggingarinnar á Kirkjubæjarklaustri má lesa á vefnum eldsveitir.is

Kirkjubæjarskóli á Síðu er grunnskóli Skaftárhrepps og var hann stofnaður 1971. Við grunnskólann er íþróttamiðstöð þar sem er líkamsrækt og sundlaug, hvortveggja er opið almenningi allt árið. Prestur hefur setið á Kirkjubæjarklaustri frá 1931, læknir frá 1950 og dýralæknir frá 1974. Nokkur iðnaður er á staðnum og allmikil þjónusta við ferðamenn.


Þjóðsögur er minna á klausturlífið eru tengdar nokkrum stöðum á Kirkjubæjarklaustri, þar á meðal Systrastapa, sem er vestan við túnið. Uppi á honum áttu tvær klaustursystur að hafa verið brenndar fyrir brot gegn siðareglum klaustursins og óguðlegt athæfi. Átti önnur þeirra að hafa selt sig fjandanum, gengið með vígt brauð fyrir náðhúsdyr og lagst með karlmönnum, hin átti að hafa talað óvirðulega um páfann. Eftir siðaskipti var seinni nunnan álitin saklaus og á legstað hennar óx fagur gróður en enginn á legstað hinnar. Uppi á fjallinu fyrir ofan bæinn er Systravatn en úr því fellur Systrafoss sem setur svip á staðinn.


Sérkennilegur blettur, sem kallaður er Kirkjugólf, er ekki langt frá bænum en þar sér ofan á stuðlaberg og lítur út eins og hellum sé raðað mjög vandlega og reglulega af mannahöndum. Kirkjugólf var friðlýst 1987 sem náttúruvætti og miðast friðlýsingin við 10 m breiða spildu umhverfis það.


Heimild: Íslandshandbókin útgáfa 1.0. Námsgagnastofnun 1995.

KIRKJUBÆJARKLAUSTUR / Skaftárhreppi
GPS punktar N63° 47' 35.034" W18° 2' 30.693"
Póstnúmer

880,881

KIRKJUBÆJARKLAUSTUR / Skaftárhreppi - ferðaupplýsingar

Úr gagnagrunni Ferðamálastofu Íslands

Aðrir

Eldhraun Holiday Home
Sumarhús
  • Syðri-Steinsmýri
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 694-1259, 858-7657
Adventure Hótel Geirland
Hótel
  • Síða
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 487-4677
Hörgsland
Sumarhús
  • Hörgsland I
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 8612244, 487-6655, 861-2244
Veiðihús/gistihús Seglbúðum Landbroti
Gistiheimili
  • Seglbúðum
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 697-6106

Aðrir

Adventure Hótel Geirland
Hótel
  • Síða
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 487-4677
Eldhraun Holiday Home
Sumarhús
  • Syðri-Steinsmýri
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 694-1259, 858-7657
Tjaldsvæðið Kirkjubæ
Tjaldsvæði
  • Kirkjubær 2
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 894-4495
Sól við Brunná
Sumarhús
  • Flaga 2
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 699-4827
Flaga 2
Gistiheimili
  • Flaga 2
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 699-4827
Magma Hotel
Hótel
  • Tunga
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 420-0800
Katla House
Gistiheimili
  • Hrífunesvegur,880 Kirkjubæjarklaustur
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 8256157
Dalshöfði Giastiheimili
Gistiheimili
  • Dalshöfði
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 6619550, 861-4781
Jórvík I
Sumarhús
  • Jórvík I
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
Tjaldsvæðið Kleifar-Mörk
Tjaldsvæði
  • Við Geirlandsveg
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 487-4675, 861-7546
Hemrumörk
Sumarhús
  • Hemrumörk
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 820-1520
Veiðihús/gistihús Seglbúðum Landbroti
Gistiheimili
  • Seglbúðum
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 697-6106
Klausturhof
Gistiheimili
  • Klausturvegur 1-5
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 567-7600
Flaga 1
Gistiheimili
  • Flaga 1
  • 881 Kirkjubæjarklaustur
  • 698-5650
Lækjaborgir guesthouse
Sumarhús
  • Kálfafell
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 8335500
Cabin 9 - iceland
Gistiheimili
  • Stóratorfa 9
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 899-5438
Hrífunes Natur Park
Gistiheimili
  • Hrífunes
  • 881 Kirkjubæjarklaustur
  • 680-7141
Hörgsland
Sumarhús
  • Hörgsland I
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 8612244, 487-6655, 861-2244
Arctic Exclusive Ranch
Gistiheimili
  • Efri EY
  • 881 Kirkjubæjarklaustur
  • 695-1210

Aðrir

Veiðihús/gistihús Seglbúðum Landbroti
Gistiheimili
  • Seglbúðum
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 697-6106
Kaffi Munkar
Veitingahús
  • Klausturvegur 3-5
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 567-7600
Adventure Hótel Geirland
Hótel
  • Síða
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 487-4677
Hörgsland
Sumarhús
  • Hörgsland I
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 8612244, 487-6655, 861-2244
Systrakaffi
Veitingahús
  • Klausturvegi 12
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 487-4848
Magma Hotel
Hótel
  • Tunga
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 420-0800
Náttúra
Laufskálavarða

Laufskálavarða er hraunhryggur með vörðuþyrpingum umhverfis, milli Hólmsár og Skálmar, við þjóðveginn norðan byggðar í Álftaveri. Hver sá sem fór í fyrsta sinn um Mýrdalssand skyldi hlaða vörðu sér til fararheilla.

Saga og menning
Þykkvabæjarklaustur

Þykkvabæjarklaustur er kirkjustaður í Álftaveri. Þar var munkaklaustur í katólskum sið, stofnað árið 1168, og hélst til siðaskipta. Munkur í Þykkvabæjarklaustri var Eysteinn Ásgrímsson, sem uppi var á 14. öld. Stuðlabergssúla er reist á þeim stað sem talið er að klaustrið hafi staðið.

Þykkvabær í Veri

Þorkell Geirason, bóndi að Þykkvabæ (d. 1187), gaf Kristi allar eigur sínar og lét stofnsetja klaustur honum til dýrðar. Þorlákur, síðar helgi, Þórhallsson var fenginn til verksins og var Ágústínusarklaustur stofnað 1168. Gerðist hann munkur (kanoki) í klaustrinu þegar í upphafi og varð fyrsti ábóti þess. Á árum Þorláks sem ábóta varð þess vart að fólk varð heilbrigt eftir blessun hans og árið 1984 gerði kaþólski páfinn John Paul II Þorlák helga að verndardýrlingi Íslands.

Klaustrið gegndi mikilvægu hlutverki sem menningar- og heilbrigðisstofnun. Vitað er með vissu að á tímum Brands Jónssonar ábóta (f. 1202 - d. 1264) var skóli rekinn í klaustrinu og sneri hann Alexanders sögu á íslenska tungu. Athyglivert er að rittengsl eru talin vera á milli texta Njáls sögu og þýðingar Brands ábóta á Alexanders sögu. Fleiri þekkt ritverk og kvæði urðu til í klaustrinu. Eysteinn Ásgrímsson munkur orti þar hið þekkta helgikvæðið Lilju sem "allir vildu Lilju kveðið hafa". Alla jafna hefur verið margmenni í klaustrinu en auk munka, sem sennilega voru um 13 talsins, dvöldu í klaustrinu vistmenn og óvígt vinnufólk. Því þurfti stórt bú til að standa undir mjólkur- og kjötþörf klaustursins og var bústofninn árið 1340: 250 kýr, 84 geldneyti, 410 sauðfé og 53 hross. Vitnisburð um forna búskaparhætti má sjá í gömlum rústum, Fornufjósum, sem standa norðan við
klausturhólinn og eru friðlýstar.

Á þessum tíma voru hafskipasiglingar mögulegar að þröskuldum klaustursins þar sem Kúðafljót var skipgengt og því aðdrættir til klaustursins greiðir. Samband við erlenda trúbræður var þar af leiðandi auðveldara en ætla mætti. Það segir okkur að landslag hér hafi verið ólíkt því sem nú er og var meðal annars farið á bátum frá klaustrinu að Fornufjósum og göngubrú var lögð að Nunnutóttum sem eru taldar rústir hússins þar sem nunnur frá Kirkjubæjarklaustri gistu í heimsóknum sínum. Til að tryggja allt siðgæði var brúin að sjálfsögðu tekin upp yfir nóttina.

Við siðaskipti færðust eignir kirkjunnar til Danakonungs og voru eignirnar aðgreindar frá óðalseignum bænda með heitinu konungsjörð. Sérstakir klausturshaldarar voru fengnir til að hafa umsjón með eignunum. Nær öll skjöl frá tímum klaustursins hafa glatast en sum þeirra tók Árni Magnússon til Danmerkur þar sem þau brunnu inni. Önnur fuku burt úr skemmdum húsum klaustursins eða voru notuð til uppkveikju á köldum vetrarkvöldum. Vegna ágangs Kötlugosa og sandfoks hurfu einnig hús og byggingar klaustursins en eftir standa örnefni og munnmælasögur.

Saga og menning
Bænhúsið á Núpsstað

Núpsstaður
Austasti bær í Fljótshverfi og næstur Skeiðarársandi. Þaðan var venjulega veitt fylgd yfir vötnin og sandinn meðan farið var yfir hann á hestum. Fyrir ofan bæinn eru hrikalegir hamrar úr allavega sorfnu móbergi en basaltgangar og basaltlög innan um. Mynda þau víða turna og spírur sem gnæfa við loft. Einn klettadrangurinn heitir Hella og segir í Krukksspá að hann muni einhvern tíma hrynja yfir Núpsstaðarbæinn. Lómagnúpur er skammt fyrir austan Núpsstað.
Á Núpsstað er gamalt, torfhlaðið bænhús sem að stofni til mun vera frá 17. öld. Það mun vera byggt ekki seinna en 1657. Brynjólfur biskup Sveinsson vísiteraði kirkjuna og Jón Steingrímsson messaði þar 1783. Það er nú í umsjá Þjóðminjasafns Íslands og var endurbyggt á árunum 1958-1961. Þjóðminjasafnið hefur látið altari frá 1789, sem áður var í Stóra-Dalskirkju undir Eyjafjöllum, í kirkjuna svo og ljósahjálm úr kopar sem var áður í Víðimýrarkirkju í Skagafirði.
Talið er að frá Núpsstað hafi verið lengst og örðugast í kaupstað á Íslandi er sækja þurfti á Eyrarbakka eða Djúpavog. Á Núpsstað bjó lengi Hannes Jónsson póstur (1880-1968), þjóðkunnur ferðagarpur og vatnamaður.
Heimild: Íslandshandbókin útgáfa 1995.

Náttúra
Systrastapi og Systrafoss

Árið 1186 var sett nunnuklaustur í Kirkjubæ á Síðu sem síðar var nefnt Kirkjubæjarklaustur og eru örnefnin Systrastapi og Systrafoss tengd þeim tíma. Systrastapi er klettastapi vestan við Klaustur. Þjóðsaga segir að uppi á stapanum sé legstaður tveggja klaustursystra í klaustrinu sem hafi verið brenndar á báli fyrir brot á siðareglum. Önnur hafði selt sig fjandanum, gengið með vígt brauð fyrir náðhúsdyr og lagst með karlmönnum. Hin hafði talað óguðlega um páfann. Eftir siðaskiptin var seinni nunnan talin saklaus og á leiði hennar óx fagur gróður en á leiði hinnar seku var gróðurlaust. Klifra má upp á stapann en þaðan er mikið útsýni með jöklasýn.
Systrafoss heitir fossinn þar sem Fossá fellur úr Systravatni fram af fjallsbrúninni fyrir ofan Kirkjubæjarklaustur, ofan í Fossárgil. Neðarlega í gilinu er gríðarstór steinn, Fossasteinn, sem hrapaði úr fjallinu í miklu þrumuveðri um 1830. Fallegar gönguleiðir eru í nágrenni fossins og greið gönguleið er upp á fjallsbrúnina að Systravatni en ofan af brúninni er stórbrotið útsýni.

Systrafoss heitir fossinn þar sem Fossá fellur úr Systravatni fram af fjallsbrúninni fyrir ofan Kirkjubæjarklaustur, ofan í Fossárgil. Neðarlega í gilinu er gríðarstór steinn, Fossasteinn, sem hrapaði úr fjallinu í miklu þrumuveðri um 1830. Fallegar gönguleiðir eru í nágrenni fossins og greið gönguleið er upp á fjallsbrúnina að Systravatni en ofan af brúninni er stórbrotið útsýni.

Náttúra
Eldgjá

Eldgjá er u.þ.b. 70 km löng gossprunga, breidd hennar er víða um 600 m og dýptin allt að 200 m. Síðast gaus á henni skömmu eftir landnám, í kringum árið 934. Talið að gossprungan nái innundir Mýrdalsjökul og austur á móts við Lambavatn skammt vestan við Laka. Úr Eldgjá hafa runnið mikil hraun niður um Landbrot og Meðalland og til sjávar við
Alviðruhamra í Álftaveri. Hraunin eru talin þekja 800 km² og er það mesta flatarmál hrauns á sögulegum tíma á jörðinni, þ.e. eftir síðustu ísöld.

Ófærufoss er einstaklega fallegur foss í ánni Nyrðri-Ófæru og fellur í tveimur fossum ofan í Eldgjá. Yfir neðri fossinum var steinbogi til ársins 1993 en hann hrundi þá í ána í vorleysingum en áin fellur um gjána.

Náttúra
Lómagnúpur

Lómagnúpur er 688 m hátt standberg sem gnæfir yfir suður úr Birninum vestan Núpsvatna á Skeiðarársandi. Vestan við hann stendur bærinn Núpsstaður. Stórbrotið umhverfi Núpsstaðar og Lómagnúps er vel þekkt. Svæðið nær frá sjó og svörtum söndum og allt til Vatnajökuls. Eldgos, jöklar og vötn hafa mótað umhverfið auk þess að skapa fjölbreyttar og einstakar jarðmyndanir. Lómagnúpur tilheyrir landi Núpsstaðar, sem allt er á náttúruminjaskrá.

Náttúra
Langisjór, Fögrufjöll, Grænifjallgarður

Stöðuvatn suðvestan undir Vatnajökli, rúmlega 20 km langt og 2 km á breidd þar sem breiðast er. Hæð yfir sjó er 670 m, mesta dýpi 73,5 m og flatarmál 25,7 km². Langisjór liggur frá norðaustri til suðvesturs, aðkrepptur af háum fjöllum, Tungnaárfjöllum að norðvestan en Fögrufjöllum að suðaustan. Ganga fjöllin víða með þverhníptum klettahöfðum fram í vatnið sem er allvogskorið. Norðaustan að Langasjó er Vatnajökull en Sveinstindur fyrir suðvesturenda vatnsins.
Svo má kalla að allt í kringum Langasjó séu gróðurlaus öræfi og var hann því öllum ókunnur fram á seinni hluta 19. aldar. Þorvaldur Thoroddsen lýsti fyrstur manna Langasjó til hlítar en hann kom þangað fyrst 1889 og aftur 1893 og gaf honum nafnið sem við hann hefur fest. Þá gekk skriðjökull niður í efri enda vatnsins en nú er drjúgur spölur frá jökulröndinni að vatnsendanum.
Í Langasjó eru margar eyjar. Landslag er þar allt stórbrotið og fagurt í formum. Afrennsli Langasjávar er um Útfall, rúma 3 km frá innri vatnsenda og fellur það úr vatninu í fossi og síðan fram í Skaftá. Hvergi sér til Langasjávar fyrr en komið er að honum. Útfallið er einnig torfundið. Fannst það fyrst árið 1894 er Fögrufjöll voru smöluð fyrsta sinni.
Fært er fjallabílum að Langasjó á sumrin og er þá farið af Fjallabaksvegi nyrðri við Herðubreið. Fagurt útsýni gefst yfir Langasjó frá Sveinstindi.

Náttúra
Álftaversgígar

Álftaver er víðáttumikil sveit sem afmarkast af Kúðafljóti að austan og Blautukvísl að vestan. Sveitin dregur nafn sitt af gróðursælu votlendi sem einkennir svæðið. Ofan og vestan við byggðina eru miklar þyrpingar gervigíga sem kallast Álftaversgígar. Álftaversgígar hafa verndað byggðina að verulegu leyti fyrir jökulhlaupum samfara Kötlugosum.

Álftaversgígar eru friðlýst náttúruvætti.

Náttúra
Skaftáreldahraun

Hraunflóð það hið mikla sem rann úr Lakagígum á Síðumannaafrétti er Síðueldur brann árið 1783, oft nefnt Eldhraun af heimamönnum. Skaftáreldahraun er talið 565 km² en rúmtak þess er um 12 km³. Lengd fram í Meðalland er um 60 km. Gígaröðin, Lakagígar, er um 25 km á lengd. Gefa þessar tölur þó fremur óljósa mynd af því hversu feikilegt hraunflóð þetta var. Er það talið hið mesta sem runnið hefur á jörðinni í einu gosi síðan sögur hófust. En auk hraunflóðsins kom upp allmikil gjóska. Barst askan um mikinn hluta landsins en öskulag varð hvergi þykkt, jafnvel ekki í nærsveitum. Öskuryk barst yfir til meginlands Evrópu og mistur sást í lofti austur til Altaifjalla í Asíu. Hér á landi fylgdi eitur og ólyfjan öskufallinu svo að gróður sölnaði og varð eitraður. Brennisteinsfýlu svo mikla lagði af gosmekkinum að illvært varð úti.
Skaftáreldahraun breiddist út um mikið svæði uppi á Síðumannaafrétti, umhverfis eldstöðvarnar, en féll síðan í tveimur meginstraumum til byggða. Vestari kvíslin, Ytra-Eldhraunið, kom úr gígum sunnan Laka og féll niður farveg Skaftár. Fyllti hraunflóðið djúpt gljúfur er Skaftá rann í milli Síðu og Skaftártungu. Talið hefur verið að gljúfrið væri 37 km langt og 150-200 m djúpt. Síðan rann hraunið hlíða á milli í dal þeim er verður milli Skálarfjalls og Skaftártunguhálsa og breiddi úr sér á láglendinu til suðurs og austurs. Alls tók hraunflóðið af nær 20 býli í Skaftártungu, á Út-Síðu, í Landbroti og Meðallandi. Flest þeirra byggðust aftur en stórlega skert.

Skaftáreldahraun breiddist út um mikið svæði uppi á Síðumannaafrétti, umhverfis eldstöðvarnar, en féll síðan í tveimur meginstraumum til byggða. Vestari kvíslin, Ytra-Eldhraunið, kom úr gígum sunnan Laka og féll niður farveg Skaftár. Fyllti hraunflóðið djúpt gljúfur er Skaftá rann í milli Síðu og Skaftártungu. Talið hefur verið að gljúfrið væri 37 km langt og 150-200 m djúpt. Síðan rann hraunið hlíða á milli í dal þeim er verður milli Skálarfjalls og Skaftártunguhálsa og breiddi úr sér á láglendinu til suðurs og austurs. Alls tók hraunflóðið af nær 20 býli í Skaftártungu, á Út-Síðu, í Landbroti og Meðallandi. Flest þeirra byggðust aftur en stórlega skert.

Náttúra
Fjaðrárgljúfur

Fjaðrárgljúfur er stórbrotið og hrikalegt, um 100 metra djúpt og um tveir kílómetrar að lengd. Gljúfrið er veggbratt, örlítið hlykkjótt og þröngt. Berggrunnurinn í Fjaðrárgljúfri er að mestu móberg frá kuldaskeiðum ísaldar og telst um tveggja milljóna ára gamalt. Fjaðrá á upptök sín í Geirlandshrauni og fellur fram af heiðarbrúninni í þessu mikilfenglega gljúfri þar til hún skilar sér niður í Skaftá. Fjaðrá er bergvatnsá og ljóst er aðhún hefur breyst mikið í tímans rás. Í dag er Fjaðrá oftast frekar vatnslítil og því geta göngumenn hæglega kosið að ganga inn gljúfrið en þá þarf að vaða ánna alloft, innst í gljúfrinu eru fossar svo ganga þarf sömu leið til baka. Flestir velja að ganga eftir göngustíg uppi á gljúfurbarminum og njóta um leið útsýnisins yfir gljúfrið. Fjaðrárgljúfur er á náttúruminjaskrá.

Myndun Fjaðrárgljúfurs

Talið er að Fjaðrárgljúfur hafi myndast við lok síðasta jökulskeiðs eða fyrir um níu þúsund árum. Þegar jökullinn hörfaði myndaðist lón í dalnum á bak við bergþröskuld en afrennslisvatn úr lóninu rann þar sem nú er Fjaðrárgljúfur. Jökulár frá jaðri jökulsins báru fram mikið af seti í lónið en áin sem rann frá því gróf sig niður í þröskuldinn og ofan í móbergið framan við hann. Þegar vatnsfallið var sem stærst var það öflugt við gljúfurgröftinn. Að því kom að stöðuvatnið fylltist af framburði jökulvatnanna og afl árinnar dvínaði. Þegar stöðuvatnið var orðið fullt hóf áin að grafa sig í setlögin sem hún hafði áður skilið eftir sig í dalnum. Malarhjallar beggja vegna í dalnum segja til um upphaflegu hæð og staðsetningu stöðuvatnsins og djúp rás í móberginu ber þögult vitni um afl náttúrunnar.

Örnefnið Fjaðrá hefur oft vafist fyrir mönnum en telja sumir að hér hafi eitt sinn verið fjörður og hafi áin borið nafnið Fjarðará í upphafi. Á þessu eru skiptar skoðanir og kannski búa ferðalangar yfir betri útskýringu á nafninu?

Upplýsingar um fleiri staði í nágrenninu: www.katlageopark.is

Náttúra
Núpsstaðarskógar

Núpsstaðarskógar

Núpsstaðarskógar eru í landi Núpsstaðar en Núpsstaður er austasti bærinn í Skaftárhreppi og stendur
við Lómagnúp. Á Núpsstað standa einkar merkileg gömul bæjarhús sem talin eru dæmigerð fyrir bæi á Íslandi á síðustu öldum. Þeirra merkast er bænhúsið sem er ein af örfáum torfkirkjum sem enn eru til á landinu. Fegurð umhverfisins við Núpsstað er vel þekkt. Svæðið nær frá sjó og svörtum söndum og allt til
Vatnajökuls. Eldgos, jöklar og vötn hafa mótað umhverfið auk þess að skapa fjölbreyttar og einstakar jarðmyndanir.

Núpsstaðarskógar eru sérlega fagurt kjarrlendi sem vex í hlíðum Eystrafjalls, vestan Skeiðarárjökuls og sunnan Grænalóns. Þarna vex fjölbreyttur gróður og gaman er að ganga um svæðið. Þarna er margt að sjá og landslag á svæðinu er víða mikilúðlegt og verður minnisstætt þeim sem á annað borð leggja á sig ferð þangað. Leiðin inn í Núpsstaðarskóga liggur nú austan Núpsvatna og það þarf ekki lengur að fara yfir jökulár en slóðinn er þó aðeins fær jeppum. Til fróðleiks má geta þess að í Núpsstaðarskógum gekk úti villifé á 19. öld.

Náttúra
Foss á Síðu

Foss á Síðu er stórbrotið bæjarstæði um 10 km fyrir austan Kirkjubæjarklaustur. Fallegur foss fellur ofan af klettunum ofan við bæinn, úr vatni sem nefnist Þórutjörn. Þetta stórkostlega sjónarspil fangar athygli allra sem leið eiga um. Greiðfær gönguleið er upp að Þórutjörn og þaðan er fallegt útsýni yfir Síðu. Skammt frá Fossi á Síðu eru einnig Dverghamrar. Dverghamrar eru sérkennilegar og fagurlega formaðar stuðlabergs klettaborgir úr blágrýti.


Náttúra
Lakagígar og Laki

Gígaröð á Síðumannaafrétti, um 25 km á lengd. Liggur hún frá móbergsfjallinu Hnútu til norðausturs og endar uppi í Vatnajökli. Gígaröðin dregur nafn af móbergsfjallinu Laka sem slítur hana sundur nálægt miðju.
Lakagígar gusu árið 1783 hinu mesta hraungosi er sögur fara af á jörðinni. Kallaðist það Síðueldur eða Skaftáreldar. Gosið hófst hinn 8. júní. Gaus fyrst úr suðurhluta sprungunnar, sunnan Laka, þar sem hét Varmárdalur. Var hann þá algróinn. Varmárdalur er nú fullur af hrauni. Hraunflóðið féll niður gljúfur Skaftár og fyllti það en rann síðan austur með Síðuheiðum og breiddist svo út á láglendinu. Annar hraunstraumur féll austur í farveg Hverfisfljóts og rann niður í Fljótshverfi.
Gígaröðin við Hnútu er í um 500 m hæð y.s. en um 650 m hæð y.s. nyrst. Alls eru gígaopin talin vera um 100. Gígarnir eru af margvíslegri gerð og lögun. Sumir eru þeir kringlóttir, aðrir aflangir, stundum meira eða minna brotnir. Í barmi flestra þeirra er skarð sem hraunið hefur runnið út úr. Víða standa gígarnir svo þétt að hver grípur í annan en annars staðar verður alllangur spölur milli þeirra. Lakagígar eru það sem kallað er gjallgígaröð. Efni gíganna er svart og rautt gjall eða þeir eru úr hraunkleprum eða jafnvel eldborgir úr samfelldri hraunsteypu. Stærð þeirra er einnig misjöfn. Hinir hæstu eru um 100 m háir en langflestir milli 20 og 50 m en nokkrir þó enn lægri. Nú eru flestir þeirra að meira eða minna leyti þaktir þykkri breiðu af grámosa og hinir fegurstu tilsýndar. Ganga ber um þá með gætni því að mosinn er afar viðkvæmur. Lakagígar eru, hvernig sem á þá er litið, ein stórfelldasta furðusmíð í náttúru landsins. Þeir voru friðlýstir árið 1971.
Margir vísindamenn hafa kannað Lakagíga. Fyrstur á þessar slóðir varð Magnús Stephensen konferensráð, árið 1784. Samdi hann hina fyrstu ritgerð um gosið og ferð sína til eldstöðvanna. Næstur var Sveinn Pálsson læknir árið 1794 og gerði hann fyrstu nákvæmu lýsinguna af hluta eldstöðvanna og umhverfi þeirra.

Laki
Kollóttur móbergshnjúkur (818 m y.s.) á Síðumannaafrétti. Laki liggur í gígaröðinni miklu sem við hann er kennd. Eldsprungan gengur gegnum fjallið og sér hennar greinileg merki. Auk aðalsprungunnar eru þar smásprungur er lítils háttar hraunspýjur hafa fallið frá. Af Laka er gott að glöggva sig á allri gígaröðinni bæði norður og suður svo og á landslagi afréttarins.

Náttúra
Dverghamrar

Dverghamrar eru skammt austan við Foss á Síðu. Þetta eru sérkennilegir og fagurlega formaðir stuðlabergshamrar úr blágrýti. Ofan á stuðlunum er víða það sem kallast kubbaberg. Landslagið er talið hafa fengið á sig þessa mynd við lok ísaldar. Þá var sjávarmál hærra og er talið að brimsvörfun hafi valdið þessu sérkennilega útliti hamrana. Dverghamrar eru friðlýst náttúruvætti. Stuðlaberg myndast vegna samdráttar í kólnandi efni þegar basaltbráð kólnar smám saman eftir fullstorknun þannig að bergið dregst saman og klofnar í stuðla sem oftast eru sexstrendir. Stuðlar standa ávallt hornrétt á kólnunarflötinn.

Náttúra
Fagrifoss

Fagrifoss í Geirlandsá er tilkomumikill foss og ber hann nafn með rentu. Hann er á leiðinni í Laka, en aka þarft yfir vöð á leiðinni sem geta verið erfið litlum bílum og árnar geta auk þess orðið skyndilega ófærar í vatnavöxtum. Útsýni að fossinum er best austan megin við fossinn en ganga þarf lítinn spöl til að fá stórkostlega sýn að fossinum.

Náttúra
Kirkjugólf

Kirkjugólfið er í túninu rétt austan Kirkjubæjarklausturs. Þetta er u.þ.b. 80 m² jökul- og brimsorfinn stuðlabergsflötur, þar sem sést ofan á lóðréttar blágrýtissúlur. Þarna hefur aldrei staðið kirkja en það er engu öðru líkara en flöturinn hafi verið lagður af manna höndum. Stuðlaberg myndast vegna samdráttar í kólnandi efni, þegar basaltbráð kólnar smám saman eftir fullstorknun þannig að bergið dregst saman og klofnar í stuðla sem oftast eru sexstrendir. Stuðlar standa ávallt hornrétt á kólnunarflötinn. Kirkjugólf er friðlýst náttúruvætti.

Suðurland

Þéttbýliskjarnar

Á Suðurlandi eru allmargir þéttbýlisstaðir, hver með sínu sniði og sjarma og allir bjóða upp á einhverskonar afþreyingu. Selfoss er þeirra stærstur og þar má finna ýmsar verslanir, þjónustu og marga veitinga- og skyndibitastaði. Flestir bæir eru í alfaraleið og því bæði hentugt og skemmtilegt að eiga þar viðdvöl.

Skoða meira

Map Höfn Kirkjubæjarklaustur Vík Vestmannaeyjar Hvolsvöllur Flúðir Laugarvatn Reykholt Laugarás Borg Brautarholt Hveragerði Árnes Selfoss Hella Stokkseyri Eyrarbakki Þykkvibær Þórlákshöfn