Katla jarðvangur og Vestmannaeyjar Kraftur

Katla jarðvangur (Katla UNESCO Global Geopark) einkennist af sérstæðu náttúrufari, eldvirkni í bland við jöklaumhverfi, fossa, fjölbreyttar bergmyndanir og jarðminjar með mikilvægi á heimsvísu. Þrjú sveitarfélög mynda jarðvanginn, Rangárþing eystra, Mýrdalshreppur og Skaftárhreppur. Vilja þau líta á svæðið sem eina heild þannig að gestir fái að upplifa menningu, sögu, jarðfræði og samfélagið á svæðinu í heild sinni.

Vestmannaeyjar samanstanda af 15 eyjum auk 30 dranga og einkennast einnig af eldvirkni, stórbrotinni sögu um eldgos í byggð og fjölskrúðugu fuglalífi.  Ferðaþjónustan hefur aukist mikið undanfarin ár sem hefur skilað sé í aukinni gistingu, betri, fleiri og fjölbreyttari veitingastöðum sem bjóða upp á mat úr héraði.

Einnig er hægt að skoða vefsvæði Kötlu jarðvangs og Vestmannaeyja fyrir frekari upplýsingar.

forsidukubbur.jpg
Katla jarðvangur og Vestmannaeyjar
GPS punktar N63° 36' 54.714" W19° 59' 17.799"

Katla jarðvangur og Vestmannaeyjar - ferðaupplýsingar

Úr gagnagrunni Ferðamálastofu Íslands

Aðrir

Hörgsland
Sumarhús
  • Hörgsland I
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 8612244, 487-6655, 861-2244
Ingi Már Björnsson
Dagsferðir
  • Suður-Foss
  • 871 Vík
  • 894-9422, 487-1494
Ferðaþjónustan Stóru-Mörk 3
Svefnpokagisting
  • Stóra-Mörk III
  • 861 Hvolsvöllur
  • 487-8903, 866-7587
Keldur á Rangárvöllum
Söfn
  • Rangárvellir
  • 860 Hvolsvöllur
  • 530-2200
Víkurprjón – Icewear útivistarfatnaður og ullarvörur
Handverk og hönnun
  • Austurvegi 20
  • 870 Vík
  • 585-8522
Golfklúbbur Vestmannaeyja
Golfvellir
  • Torfmýravegur
  • 902 Vestmannaeyjar
  • 481-2363
Eldstó ehf
Gistiheimili
  • Austurvegur 2
  • 860 Hvolsvöllur
  • 7815900, 691-3033
Safnahús Vestmannaeyja
Söfn
  • Ráðhúsatröð
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 488-2040, 892-9286
Adventure Hótel Geirland
Hótel
  • Síða
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 487-4677
Labbað og rabbað með frænda
Ferðasali dagsferða
  • Farmehouse Lodge, Skeiðflöt
  • 871 Vík
  • 699-2682
Hótel Katla - Keahotels
Hótel
  • Höfðabrekka
  • 871 Vík
  • 487-1208
Kayak & Puffins
Ferðasali dagsferða
  • Ægisgata 2
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 8393090
Stafkirkjan í Vestmannaeyjum
Söguferðaþjónusta
  • 481-3555
Outdoor Activity
Ferðasali dagsferða
  • Skálakot
  • 861 Hvolsvöllur
  • 782-1460
Guðrún Inga Sveinsdóttir
Ferðasali dagsferða
  • Skógar Fosstún
  • 861 Hvolsvöllur
  • 846-0781
Volcano Hótel
Hótel
  • Ketilsstaðaskóli
  • 871 Vík
  • 486-1200
SEA LIFE Trust Beluga Whale Sanctuary
Dýragarðar og opinn landbúnaður
  • Ægisgata 2
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 620 2724
Lyngfell hestaleiga - Ása Birgisdóttir
Hestaafþreying
  • Lyngfell
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 898-1809
EyjaTours
Gönguferðir
  • Básaskersbryggja
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 852-6939
Hestaleigan Ytri-Skógum
Dagsferðir
  • Ytri-Skógar 3
  • 861 Hvolsvöllur
  • 487-8832, 851-1995, 844-7132
Southcoast Adventure
Ferðaskrifstofur
  • Hamragarðar
  • 860 Hvolsvöllur
  • 867-3535
SSH ehf. - Einsi kaldi
Dagsferðir
  • Vestmannabraut 28
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 777-0521
Golfklúbburinn Vík
Golfvellir
  • Klettsvegur
  • 870 Vík
  • 694-1700, 861-2299
Mountain Excursion / Víkurhús slf -
Gönguferðir
  • Ketilsstaðaskóli
  • 871 Vík
  • 897-7737
Ingos Icebreaking Tours
Ferðasali dagsferða
  • Ketilstaðaskóli
  • 871 Vík
  • 7737343
Eldhraun Holiday Home
Sumarhús
  • Syðri-Steinsmýri
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 694-1259, 858-7657
Valhalla Restaurant
Sýningar
  • Hlíðarvegur 14
  • 860 Hvolsvöllur
  • 6989007, 618-6143
Vík Horse Adventure ( Makki ehf. )
Dagsferðir
  • Smiðjuvegur 6
  • 870 Vík
  • 787-9605
Veiðihús/gistihús Seglbúðum Landbroti
Gistiheimili
  • Seglbúðum
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 697-6106
Óbyggðaferðir ehf.
Vélsleða- og snjóbílaferðir
  • Lambalækur
  • 861 Hvolsvöllur
  • 661-2503, 661-2504
Seljaland TAXI
Ferðasali dagsferða
  • Eystra Seljaland
  • 861 Hvolsvöllur
  • 894-1595
Seabirds and Cliff Adventures Tours ehf.
Dagsferðir
  • Illugagata 61
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 8932150
Skálakot ferðaþjónusta
Gistiheimili
  • Skálakot
  • 861 Hvolsvöllur
  • 487-8953, 866-4891

Aðrir

Skammidalur Gistiheimili
Gistiheimili
  • Skammidalur 2
  • 871 Vík
  • 8671393
Skálakot ferðaþjónusta
Gistiheimili
  • Skálakot
  • 861 Hvolsvöllur
  • 487-8953, 866-4891
Syðri Kvíhólmi
Sumarhús
  • sandhólmavegur 247
  • 861 Hvolsvöllur
  • 868-278
Kornhóll
Sumarhús
  • Sámsstaðir 1 - lóð nr. 4
  • 861 Hvolsvöllur
  • 892-7478
Gistiheimilið Árný
Gistiheimili
  • Illugagata 7
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 6909998
Hvolstún 15
Heimagisting
  • Hvolstún 15
  • 860 Hvolsvöllur
  • 866-6101
Gistiheimilið Norður-Vík
Gistiheimili
  • Suðurvíkurvegur 5b
  • 870 Vík
  • 3548672
Tjaldsvæðið Kleifar-Mörk
Tjaldsvæði
  • Við Geirlandsveg
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 487-4675, 861-7546
Syðri-Rot
Gistiheimili
  • Syðri-Rot, Sandhólmsvegur
  • 861 Hvolsvöllur
Gistiheimili Bjargar
Gistiheimili
  • Njálsgerði 15
  • 860 Hvolsvöllur
Vestri Pétursey II
Sumarhús
  • Mýrdal
  • 871 Vík
  • 8939907, 845-9907
Fossbúð
Veitingahús
  • Ytri Skógar
  • 861 Hvolsvöllur
  • 487-8843
Norður-Hvammur gisting
Bændagisting
  • Norður-Hvammur
  • 871 Vík
  • 698-9381, 588-0810
Tjaldsvæðið við Skógafoss
Tjaldsvæði
  • Skógum
  • 861 Hvolsvöllur
  • 863-8064, 487-8892
North Star Cottage
Sumarhús
  • Lambafell
  • 861 Hvolsvöllur
  • 8980187
Bryggjur
Sumarhús
  • Skíðbakki 1
  • 861 Hvolsvöllur
  • 849-9929
Aska Hostel
Gistiheimili
  • Bárustígur 11
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 662-7266
Ofanleiti gistiheimili og smáhýsi
Gistiheimili
  • Ofanleitisvegur 2
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 6942288, 661-1963
Puffin Hostel Vík
Farfuglaheimili og hostel
  • Víkurbraut 26
  • 870 Vík
  • 467-1212
Skíðbakki Guesthouse
Gistiheimili
  • Skíðbakki 3
  • 861 Hvolsvöllur
  • 847-3880
Welcome Holiday Homes
Sumarhús
  • Lambafell
  • 861 Hvolsvöllur
  • 487-1212
Tjaldsvæðið Hvolsvelli
Tjaldsvæði
  • Austurvegur 4
  • 860 Hvolsvöllur
  • 866-8945, 898-2454
Öldubakki
Heimagisting
  • Öldubakki 31
  • 860 Hvolsvöllur
  • 544-8990
BORG apartments
Íbúðir
  • Nýbýlavegur 44
  • 860 Hvolsvöllur
  • 6645091
Volcano Hótel
Hótel
  • Ketilsstaðaskóli
  • 871 Vík
  • 486-1200
Hótel Eyjar Íbúðahótel
Íbúðir
  • Bárustígur 2
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 481-3636
Cabin 9 - iceland
Gistiheimili
  • Stóratorfa 9
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 899-5438
Gistiheimilið Reynir
Gistiheimili
  • Reyni
  • 871 Vík
  • 894-9788, 487-1434
Óbyggðaferðir ehf.
Vélsleða- og snjóbílaferðir
  • Lambalækur
  • 861 Hvolsvöllur
  • 661-2503, 661-2504
Sól við Brunná
Sumarhús
  • Flaga 2
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 699-4827
Ferðaþjónustan Stóru-Mörk 3
Svefnpokagisting
  • Stóra-Mörk III
  • 861 Hvolsvöllur
  • 487-8903, 866-7587
Hótel Katla - Keahotels
Hótel
  • Höfðabrekka
  • 871 Vík
  • 487-1208
Kaffi Langbrók
Tjaldsvæði
  • Kirkjulækur
  • 861 Hvolsvöllur
  • 8634662
Hrafnabjörg gistiheimili
Gistiheimili
  • Hásteinsvegur 40
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 858-7727
Black Beach Suites
Hótel
  • Norður Foss
  • 871 Vík
  • 779-1166
Farmhouse Lodge
Gistiheimili
  • Skeiðflöt
  • 871 Vík
  • 571-5879
Kross farmhouse
Bændagisting
  • Kross 1a
  • 861 Hvolsvöllur
  • 859-3515, 487-8515
Ferðaþjónustan Vellir
Gistiheimili
  • Vellir
  • 871 Vík
  • 4871312
Klausturhof
Gistiheimili
  • Klausturvegur 1-5
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 567-7600
Vestri-Garðsauki
Gistiheimili
  • Vestri Garðsauki
  • 861 Hvolsvöllur
  • 487-8078, 867-3440
Lækjaborgir guesthouse
Sumarhús
  • Kálfafell
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 8335500
Horizons
Gistiheimili
  • Eystra-Seljalandi
  • 861 Hvolsvöllur
  • 8940044
Tjaldsvæðið Vík í Mýrdal
Tjaldsvæði
  • Klettsvegur
  • 870 Vík
  • 487-1345, 662-2716
Flaga 2
Gistiheimili
  • Flaga 2
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 699-4827
Eldstó ehf
Gistiheimili
  • Austurvegur 2
  • 860 Hvolsvöllur
  • 7815900, 691-3033
Ásólfsskáli
Bændagisting
  • V-Eyjafjöllum
  • 861 Hvolsvöllur
  • 861-7489
Tjaldsvæðið í Vestmannaeyjum
Tjaldsvæði
  • Herjólfsdalur
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 846-9111
Dalshöfði Giastiheimili
Gistiheimili
  • Dalshöfði
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 6619550, 861-4781
Spói Gisting
Gistiheimili
  • Hlíðarvegur 15
  • 860 Hvolsvöllur
  • 861-8687
Welcome Edinborg
Gistiheimili
  • Lambafell
  • 861 Hvolsvöllur
  • 487-1212
Arctic Exclusive Ranch
Gistiheimili
  • Efri EY
  • 881 Kirkjubæjarklaustur
  • 695-1210
Hemrumörk
Sumarhús
  • Hemrumörk
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 820-1520
Lágafell
Gistiheimili
  • Lágafell
  • 861 Hvolsvöllur
  • 8918091, 897-8091
Vallnatún gisting
Gistiheimili
  • Vallatún lóð
  • 861 Hvolsvöllur
  • 8401119
Sólheimahjáleiga
Gistiheimili
  • Mýrdal
  • 871 Vík
  • 864-2919, 864-2919, 487-1305
Kátakot
Sumarhús
  • Miðkot
  • 861 Hvolsvöllur
  • 863-7130
Rauðuskriður gisting í sveitasælunni
Gistiheimili
  • Rauðuskriður
  • 861 Hvolsvöllur
  • 659-0662
Tjaldsvæðið Hamragörðum
Tjaldsvæði
  • Gljúfrabúi base, road 249
  • 861 Hvolsvöllur
  • 866-7532, 867-3535
Flaga 1
Gistiheimili
  • Flaga 1
  • 881 Kirkjubæjarklaustur
  • 698-5650
Magma Hotel
Hótel
  • Tunga
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 420-0800
Guesthouse Mið-Mörk
Gistiheimili
  • Mið-Mörk
  • 861 Hvolsvöllur
  • 487-5050
Tjaldsvæðið Kirkjubæ
Tjaldsvæði
  • Kirkjubær 2
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 894-4495
Katla House
Gistiheimili
  • Hrífunesvegur,880 Kirkjubæjarklaustur
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 8256157
Grand Guesthouse Garðakot
Gistiheimili
  • Garðakot
  • 871 Vík
  • 8942877
Miðtún
Íbúðir
  • Miðtún 2
  • 861 Hvolsvöllur
Fagrahlíð Guesthouse
Bændagisting
  • Fljótshlíð
  • 861 Hvolsvöllur
  • 863-6669
Eldhraun Holiday Home
Sumarhús
  • Syðri-Steinsmýri
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 694-1259, 858-7657
Austurvegur 11
Gistiheimili
  • Austurvegur 11
  • 870 Vík
  • 899-4210
Guesthouse Gallerí Vík
Gistiheimili
  • Bakkabraut 6
  • 870 Vík
  • 487-1231, 849-1224
Þakgil
Sumarhús
  • Þakgil
  • 871 Vík
  • 893-4889
Núpur 3
Bændagisting
  • Núpur 3
  • 861 Hvolsvöllur
  • 867-6023
Hótel Selja
Hótel
  • Dímonarvegur (vegur/road 250)
  • 861 Hvolsvöllur
  • 845-3324
Barkarstaðakot
Sumarhús
  • Barkarstaðakot
  • 861 Hvolsvöllur
Eystri Sólheimar
Bændagisting
  • Mýrdalur
  • 871 Vík
  • 487-1316
Ársalir
Gistiheimili
  • Austurvegur 7
  • 870 Vík
  • 487-1400, 866-7580
Lava Guesthouse
Gistiheimili
  • Bárustígur 13
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 867-0068
Adventure Hótel Geirland
Hótel
  • Síða
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 487-4677
Hótel Fljótshlíð
Gistiheimili
  • Smáratún
  • 861 Hvolsvöllur
  • 487-1416
Dægra Cottages
Sumarhús
  • Dægra I
  • 861 Hvolsvöllur
  • 777-2772
Welcome Hótel Lambafell
Gistiheimili
  • Lambafell
  • 861 Hvolsvöllur
  • 487-1212
Hvammból Guesthouse
Gistiheimili
  • Hvammból
  • 871 Vík
  • 863-2595 , 892-9785
Bergþórshvoll
Gistiheimili
  • Bergþórshvoll 2
  • 861 Hvolsvöllur
  • 487-7715, 863-5901
Skúrinn
Íbúðir
  • Varmahlíð
  • 861 Hvolsvöllur
  • 487-8962, 896-5727
Presthús evening sun guesthouse
Gistiheimili
  • Presthús 2
  • 871 Vík
  • 7772909
Gistihúsir Vellir
Gistiheimili
  • Mýrdalur
  • 871 Vík
  • 487-1312, 849-9204
Guesthouse Carina
Gistiheimili
  • Mýrarbraut 13
  • 870 Vík
  • 6990961
Háigarður
Gistiheimili
  • Kirkjuvegur 1
  • 870 Vík
Hrífunes Nature Park
Gistiheimili
  • Hrífunes
  • 881 Kirkjubæjarklaustur
  • 680 7141
Ásgarður Sumarhús
Sumarhús
  • Ásgarður
  • 860 Hvolsvöllur
  • 487-1440
Giljur Gistihús
Gistiheimili
  • Giljum
  • 871 Vík
  • 866-0176
Hörgsland
Sumarhús
  • Hörgsland I
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 8612244, 487-6655, 861-2244
Puffin Apartments
Íbúðir
  • Víkurbraut 26
  • 870 Vík
  • 467-1212
Farfuglaheimilið Vestmannaeyjum
Farfuglaheimili og hostel
  • Vestmannabraut 28
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 481-2900
Hótel Skógar
Hótel
  • Ytri Skógar
  • 861 Hvolsvöllur
  • 487-4880, 487-8843
Glamping & Camping
Tjaldsvæði
  • Herjólfsdalur
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 846-9111, 863-4224
Hótel Dyrhólaey
Hótel
  • Mýrdalur
  • 871 Vík
  • 4871333
Veiðihús/gistihús Seglbúðum Landbroti
Gistiheimili
  • Seglbúðum
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 697-6106
Hótel Drangshlíð
Bændagisting
  • Drangshlíð 1, Austur-Eyjafjöllum, Rang.
  • 861 Hvolsvöllur
  • 4878868, 568-8869
Puffin Hótel Vik
Gistiheimili
  • Víkurbraut 26
  • 870 Vík
  • 467-1212
Jórvík I
Sumarhús
  • Jórvík I
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
Gistihúsin Görðum
Gistiheimili
  • Garðar
  • 871 Vík
  • 487-1260, 776-7098
Ysta-Skála
Gistiheimili
  • Ysti-Skáli
  • 861 Hvolsvöllur
  • 891-8963
Hótel Hvolsvöllur
Hótel
  • Hlíðarvegur 7
  • 860 Hvolsvöllur
  • 4878050
Tjaldsvæðið Básar
Tjaldsvæði
  • Básar á Goðalandi
  • 861 Hvolsvöllur
  • 893-2910
Guesthouse Arnarhvoll
Íbúðir
  • Hvolsvegur 30
  • 860 Hvolsvöllur
  • 666-2211
Veiðihúsið Eystri Rangá
Gistiheimili
  • Eystri Rangá
  • 861 Hvolsvöllur
  • 531-6100, 774-7589
Hótel Búrfell
Bændagisting
  • Mýrdalur
  • 871 Vík
  • 4874660, 868-7651

Aðrir

Hörgsland
Sumarhús
  • Hörgsland I
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 8612244, 487-6655, 861-2244
Lágafell
Gistiheimili
  • Lágafell
  • 861 Hvolsvöllur
  • 8918091, 897-8091
Veitingahúsið Suður-Vík
Veitingahús
  • Suðurvíkurvegur 1
  • 870 Vík
  • 487-1515, 8642959
Slippurinn
Veitingahús
  • Strandvegur 76
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 481-1515
Ferðaþjónustan Vellir
Gistiheimili
  • Vellir
  • 871 Vík
  • 4871312
Systrakaffi
Veitingahús
  • Klausturvegi 12
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 487-4848
Halldórskaffi
Kaffihús
  • Víkurbraut 28
  • 870 Vík
  • 487-1202, 847-8844
Hótel Hvolsvöllur
Hótel
  • Hlíðarvegur 7
  • 860 Hvolsvöllur
  • 4878050
Ársalir
Gistiheimili
  • Austurvegur 7
  • 870 Vík
  • 487-1400, 866-7580
Kaffi Langbrók
Tjaldsvæði
  • Kirkjulækur
  • 861 Hvolsvöllur
  • 8634662
Eldstó ehf
Gistiheimili
  • Austurvegur 2
  • 860 Hvolsvöllur
  • 7815900, 691-3033
Smiðjan brugghús
Veitingahús
  • Sunnubraut 15
  • 870 Vík
  • 5718870, 865-6636
Hótel Skógar
Hótel
  • Ytri Skógar
  • 861 Hvolsvöllur
  • 487-4880, 487-8843
Kaffi Munkar
Veitingahús
  • Klausturvegur 3-5
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 567-7600
Puffin Hótel Vik
Gistiheimili
  • Víkurbraut 26
  • 870 Vík
  • 467-1212
Kráin
Veitingahús
  • Bárustígur 1
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 481-3939
Adventure Hótel Geirland
Hótel
  • Síða
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 487-4677
Hótel Drangshlíð
Bændagisting
  • Drangshlíð 1, Austur-Eyjafjöllum, Rang.
  • 861 Hvolsvöllur
  • 4878868, 568-8869
Magma Hotel
Hótel
  • Tunga
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 420-0800
Gallerý Pizza
Kaffihús
  • Hvolsvegur 29
  • 860 Hvolsvöllur
  • 487-8440
900 Grillhús
Veitingahús
  • Vestmannabraut 23
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 482-1000
Fagridalur
Beint frá býli
  • Fagridalur
  • 871 Vík
  • 487-1105, 893-7205
Hótel Katla - Keahotels
Hótel
  • Höfðabrekka
  • 871 Vík
  • 487-1208
Tanginn
Veitingahús
  • Básaskersbryggja 8
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 414-4420
Veiðihús/gistihús Seglbúðum Landbroti
Gistiheimili
  • Seglbúðum
  • 880 Kirkjubæjarklaustur
  • 697-6106
Hótel Fljótshlíð
Gistiheimili
  • Smáratún
  • 861 Hvolsvöllur
  • 487-1416
Súpufélagið
Veitingahús
  • Víkurbraut 5
  • 870 Vík
  • 778-9717
Hótel Dyrhólaey
Hótel
  • Mýrdalur
  • 871 Vík
  • 4871333
N1 - Þjónustustöð Hvolsvöllur
Hleðslustöð
  • Austurvegur 3
  • 860 Hvolsvöllur
  • 487-8197
Fossbúð
Veitingahús
  • Ytri Skógar
  • 861 Hvolsvöllur
  • 487-8843
Lundinn Veitingahús
Barir og skemmtistaðir
  • Kirkjuvegur 21
  • 900 Vestmannaeyjar
  • 860-6959
Náttúra
Katla Jarðvangur

Katla Jarðvangur

Í Kötlu jarðvangi eru margar merkilegar jarðminjar, sumar á heimsvísu. Yfir 150 eldgos hafa verið skráð þar frá landnámi. Eldvirknin hefur mótað landið og haft áhrif á búsetu manna eins og öskugosin í Eyjafjallajökli 2010 og Grímsvötnum 2011 sanna. Einstaklega kvik og síbreytileg náttúra hefur mótað sögu og mannlíf jarðvangsins í aldanna rás.

Katla jarðvangur nær yfir land þriggja sveitarfélaga, Rangárþings eystra, Mýrdalshrepps og Skaftárhrepps. Flatarmál hans er 9542 km2 eða rúm 9% af heildarflatarmáli Íslands. Íbúafjöldi er um 2700 manns. Kvikfjárrækt hefur verið megin atvinnuvegur svæðisins en síðustu ár hefur kornrækt aukist. Hvolsvöllur, Vík og Kirkjubæjarklaustur eru helstu þjónustukjarnar fyrir sveitirnar. Undanfarin ár hefur mikilvægi ferðaþjónustu aukist gríðarlega í atvinnulífi svæðisins.

Jarðfræði

Ísland er á Mið-Atlantshafshryggnum þar sem tveir jarðskorpuflekar gliðna í sundur á svokölluðu rekbelti. Auk þess er möttulstrókur undir landinu með miðju undir Vatnajökli. Samspil rekbeltis og möttulstróks veldur flókinni og fjölbreyttri eldvirkni á Suðurlandi.

Sérstaða Kötlu jarðvangsins felst í þessari eldvirkni og víðfeðmum áhrifum hennar á landmótun og náttúrufar. Einkennandi eru megineldstöðvar, gígar og gossprungur, gervigígar, hraunbreiður, móbergsfjöll og móbergshryggir sem hafa sömu stefnu og rekbeltið. Eldstöðvakerfin Hekla, Katla, Grímsvötn og Bárðarbunga eru virkust við landmótunina.

Jöklar eru einnig áberandi í landslagi þar sem þeir þekja hæstu eldfjöll. Frá þeim falla skriðjöklar og jökulár. Jökulgarðar og jökullón eru einnig áberandi. Hamfaraflóð vegna eldgosa undir jökli mynduðu sandana á láglendi.

Elsta bergið er um 2,5 milljón ára gamalt og finnst við rætur Lómagnúps sem er gamall sjávarhamar og eitt hæsta standberg landsins (671 m). Aðrar áhugaverðar myndanir í jarðvanginum eru steingervingar í hnyðlingum og gjóskulög sem hafa reynst vel við aldursákvarðanir.

Náttúra
Fagrifoss

Fagrifoss í Geirlandsá er tilkomumikill foss og ber hann nafn með rentu. Hann er á leiðinni í Laka, en aka þarft yfir vöð á leiðinni sem geta verið erfið litlum bílum og árnar geta auk þess orðið skyndilega ófærar í vatnavöxtum. Útsýni að fossinum er best austan megin við fossinn en ganga þarf lítinn spöl til að fá stórkostlega sýn að fossinum.

Náttúra
Eyjafjöll

Fjallabálkur úr móbergi og blágrýti er gengur vestur undan Mýrdalsjökli og hvílir Eyjafjallajökull á honum. Suður og vestur af jöklinum eru breiðar heiðar fram að hamrabrúnum en að norðan má kallast aðlíðandi hlíð að Markarfljóti. Smáhraun eru vestur af jöklinum og uppi á heiðunum og falla í háum, fríðum fossum fram af brúnum. Sum eru þó endaslepp á brúnunum eins og þau hafi runnið fram á skriðjökul í lok ísaldar. Vestanverð Eyjafjöll heyra til hinni eldri grágrýtismyndun landsins. Fyrrum féll sjór að fjöllunum og mynduðust þá hellar þeir sem svo víða er þar að finna, einkum að sunnanverðu.

Náttúra
Sólheimasandur

Sandflæmi austan Jökulsár og sunnan og suðvestan Sólheima í Mýrdal. Talið er að sandur þessi hafi myndast í jökulhlaupum á landnámsöld og 13. öld, en fornar sagnir eru til um myndun hans. Á síðustu árum hafa Sólheimabændur ræktað allmikil tún á sandinum. (Heimild: Íslandshandbókin útgáfa 1.0. Námsgagnastofnun 1995.)

Árið 1973 lenti bandarísk herflugvél af gerðinni DC-3 á sandinum eftir að hafa orðið eldsneytislaus. Allir lifðu lendinguna af og varð flakið eftir á sandinum sem nú er orðið að vinsælum ferðamannastað. Ekki er leyfilegt að keyra að flakinu en gott bílastæði er við Þjóðveg 1 og hægt að ganga þaðan að flakinu sem tekur um tæpa klukkustund hvor leið fyrir sig.

Saga og menning
Skógakirkja

Skógar eru með elstu kirkjustöðum á landinu. Þar hefur kirkja staðið frá því um 1100 en hennar er fyrst getið í Kirknaskrá Páls Jónssonar biskups frá aldamótunum 1200.

Kirkja hélst í Skógum allt til ársins 1890 en þá voru síðustu bændakirkjurnar í Steinum og Skógum lagðar niður enda voru þær baggi á ábúendum því að það var á þeirra ábyrgð og efnahag að halda þeim við. Síðasta kirkjan í Skógum var lítil og hrörleg timburkirkja.

Skógar fengu svo aftur þann merka sess að eiga kirkju þegar Þórður Tómasson safnstjóri og fræðimaður í Skógum lét gamlan draum sinn og annarra rætast og reist var kirkja við Byggðasafnið í Skógum. Fyrstu skóflustunguna tók séra Halldór Gunnarsson í Holti. Kirkjan var reist eftir teikningum Hjörleifs Stefánssonar en til hliðsjónar voru hafðar gamlar sveitakirkjur. Sveinn Sigurðsson frá Hvolsvelli var yfirsmiður kirkjunnar. Að utan er kirkjan reist með nýjum viðum en innsmíði að mestu gömul frá kirkju í Kálfholti frá 1879. Gluggar frá 1898 úr Grafarkirkju. Klukkur frá um 1600 og frá 1742. Allir kirkjugripir gamlir, 17. og 18. öld. Altaristafla úr Ásólfsskálakirkju (1768), ljóshjálmar úr Steinakirkju og úr Skógakirkju.


Kirkjan var vígð þann 14. júní 1998 af hr. Karli Sigurbjörnssyni biskupi.

Náttúra
Laufskálavarða

Laufskálavarða er hraunhryggur með vörðuþyrpingum umhverfis, milli Hólmsár og Skálmar, við þjóðveginn norðan byggðar í Álftaveri. Hver sá sem fór í fyrsta sinn um Mýrdalssand skyldi hlaða vörðu sér til fararheilla.

Náttúra
Reynisfjara, Reynisfjall og Reynisdrangar

Reynisfjall (340 m y.s.) stendur vestan Víkur í Mýrdal. Reynisfjall er móbergsfjall sem myndast hefur við eldgos undi rjökli á kuldaskeiði Ísaldar. Í Reynisfjalli má finna óregluleg lög móbergs, bólstrabergs ásamt stuðluðum innskotslögum og bergæðum. Hamrarnir eru þverhníptir en víða grónir hvönn og öðrum þroskamiklum gróðri.

Upp á Reynisfjall liggur akvegur sem hernámsliðið gerði upphaflega á heimsstyrjaldarárunum en var endurbættur seinna. Hann mun vera einn brattasti fjallvegur á Íslandi. Á Reynisfjalli var starfrækt lóranstöð um skeið. Sunnan í Reynisfjalli að vestan eru sérkennilegar stuðlabergsmyndanir og hellar, Hálsanefshellir. Ekið er að þeim suður Reynishverfi.

Reynisdrangar eru bergdrangar sem rísa 66 metra upp fyrir sjávarmál. Við Reynisfjöru er Hálsanefshellir ásamt mjög fögrum stuðlabergsmyndum. Gæta skal varúðar við Reynisfjöru þar sem öldurnar geta verið varasamar og auðveldlega gengið langt inn á land og hrifsað með sér fólk út á sjó.

Náttúra
Skaftáreldahraun

Hraunflóð það hið mikla sem rann úr Lakagígum á Síðumannaafrétti er Síðueldur brann árið 1783, oft nefnt Eldhraun af heimamönnum. Skaftáreldahraun er talið 565 km² en rúmtak þess er um 12 km³. Lengd fram í Meðalland er um 60 km. Gígaröðin, Lakagígar, er um 25 km á lengd. Gefa þessar tölur þó fremur óljósa mynd af því hversu feikilegt hraunflóð þetta var. Er það talið hið mesta sem runnið hefur á jörðinni í einu gosi síðan sögur hófust. En auk hraunflóðsins kom upp allmikil gjóska. Barst askan um mikinn hluta landsins en öskulag varð hvergi þykkt, jafnvel ekki í nærsveitum. Öskuryk barst yfir til meginlands Evrópu og mistur sást í lofti austur til Altaifjalla í Asíu. Hér á landi fylgdi eitur og ólyfjan öskufallinu svo að gróður sölnaði og varð eitraður. Brennisteinsfýlu svo mikla lagði af gosmekkinum að illvært varð úti.
Skaftáreldahraun breiddist út um mikið svæði uppi á Síðumannaafrétti, umhverfis eldstöðvarnar, en féll síðan í tveimur meginstraumum til byggða. Vestari kvíslin, Ytra-Eldhraunið, kom úr gígum sunnan Laka og féll niður farveg Skaftár. Fyllti hraunflóðið djúpt gljúfur er Skaftá rann í milli Síðu og Skaftártungu. Talið hefur verið að gljúfrið væri 37 km langt og 150-200 m djúpt. Síðan rann hraunið hlíða á milli í dal þeim er verður milli Skálarfjalls og Skaftártunguhálsa og breiddi úr sér á láglendinu til suðurs og austurs. Alls tók hraunflóðið af nær 20 býli í Skaftártungu, á Út-Síðu, í Landbroti og Meðallandi. Flest þeirra byggðust aftur en stórlega skert.

Skaftáreldahraun breiddist út um mikið svæði uppi á Síðumannaafrétti, umhverfis eldstöðvarnar, en féll síðan í tveimur meginstraumum til byggða. Vestari kvíslin, Ytra-Eldhraunið, kom úr gígum sunnan Laka og féll niður farveg Skaftár. Fyllti hraunflóðið djúpt gljúfur er Skaftá rann í milli Síðu og Skaftártungu. Talið hefur verið að gljúfrið væri 37 km langt og 150-200 m djúpt. Síðan rann hraunið hlíða á milli í dal þeim er verður milli Skálarfjalls og Skaftártunguhálsa og breiddi úr sér á láglendinu til suðurs og austurs. Alls tók hraunflóðið af nær 20 býli í Skaftártungu, á Út-Síðu, í Landbroti og Meðallandi. Flest þeirra byggðust aftur en stórlega skert.

Náttúra
Langisjór, Fögrufjöll, Grænifjallgarður

Stöðuvatn suðvestan undir Vatnajökli, rúmlega 20 km langt og 2 km á breidd þar sem breiðast er. Hæð yfir sjó er 670 m, mesta dýpi 73,5 m og flatarmál 25,7 km². Langisjór liggur frá norðaustri til suðvesturs, aðkrepptur af háum fjöllum, Tungnaárfjöllum að norðvestan en Fögrufjöllum að suðaustan. Ganga fjöllin víða með þverhníptum klettahöfðum fram í vatnið sem er allvogskorið. Norðaustan að Langasjó er Vatnajökull en Sveinstindur fyrir suðvesturenda vatnsins.
Svo má kalla að allt í kringum Langasjó séu gróðurlaus öræfi og var hann því öllum ókunnur fram á seinni hluta 19. aldar. Þorvaldur Thoroddsen lýsti fyrstur manna Langasjó til hlítar en hann kom þangað fyrst 1889 og aftur 1893 og gaf honum nafnið sem við hann hefur fest. Þá gekk skriðjökull niður í efri enda vatnsins en nú er drjúgur spölur frá jökulröndinni að vatnsendanum.
Í Langasjó eru margar eyjar. Landslag er þar allt stórbrotið og fagurt í formum. Afrennsli Langasjávar er um Útfall, rúma 3 km frá innri vatnsenda og fellur það úr vatninu í fossi og síðan fram í Skaftá. Hvergi sér til Langasjávar fyrr en komið er að honum. Útfallið er einnig torfundið. Fannst það fyrst árið 1894 er Fögrufjöll voru smöluð fyrsta sinni.
Fært er fjallabílum að Langasjó á sumrin og er þá farið af Fjallabaksvegi nyrðri við Herðubreið. Fagurt útsýni gefst yfir Langasjó frá Sveinstindi.

Náttúra
Gljúfrabúi

Gljúfrabúi, sem er um 40 metra hár, er í landi eyðijarðarinnar Hamragarða sem Skógræktarfélag Rangæinga fékk að gjöf árið 1962 og er nú í eigu Rangárþings eystra. Ákveðin dulúð er yfir fossinum þar sem hann fellur ofan í djúpa gjá en framan við fossinn er mikill hamraveggur úr móbergi sem lokar fossinn af svo aðeins sést rétt efst í hann. Kletturinn sem lokar fossinn af kallast Franskanef. Áður fyrr töldu menn að hann og hamrarnir í kring væru bústaðir huldufólks. Hægt er að klifra upp á Franskanef og sjá fossinn ofan frá. Á glæfralegustu stöðunum er keðja sem hægt er að styðja sig við, það þarf þó að sýna varfærni ef upp er farið og er það alls ekki fyrir alla. Einnig er hægt að fara úr skónum og vaða ána inn gilið og er það mögnuð upplifun. Hafa skal varann á þegar farið er inn gilið því hætta er á grjóthruni. Fyrir neðan Franskanef er gömul baðþró og inn af þrónni er lítill hellir sem heitir Ömpuhellir eftir einsetukonu sem þar á að hafa búið. Fyrir ofan Ömpuhelli eru tvær hvilftir inn í bergið sem nefnast Efra og Neðra ból. Í Neðra bóli var fyrr á tímum þurrkaður þvottur en í Efra bóli voru þurrkuð reipi og má enn sjá snaga í berginu í báðum þessum bólum. Gljúfrabúi er friðlýstur sem náttúruvætti.

Töluvert sunnan við Gljúfrabúa er lítið gil í hamraveggnum þar sem hægt er að fara upp á heiðina fyrir ofan og virða fyrir sér útsýnið yfir héraðið. Talað var um að fara upp Stíginn og lækurinn í gilinu nefndur Stígslækur. Stígurinn er enn nokkuð skýr, hálfgerðar tröppur eru upp þar sem er brattast. Rétt fyrir ofan brúnina eru leifar gamalla fjárhúsa frá Hamragörðum.

Gljúfrabúi, gamli foss!

gilið mitt í klettaþröngum!

góða skarð með grasahnoss!

gljúfrabúi, hvítur foss!

verið hefur vel með oss,

verða mun það enn þá löngum;

gljúfrabúi, gamli foss!

gilið mitt í klettaþröngum!

Úr "Dalvísu" eftir Jónas Hallgrímsson

Náttúra
Eldgjá

Eldgjá er u.þ.b. 70 km löng gossprunga, breidd hennar er víða um 600 m og dýptin allt að 200 m. Síðast gaus á henni skömmu eftir landnám, í kringum árið 934. Talið að gossprungan nái innundir Mýrdalsjökul og austur á móts við Lambavatn skammt vestan við Laka. Úr Eldgjá hafa runnið mikil hraun niður um Landbrot og Meðalland og til sjávar við
Alviðruhamra í Álftaveri. Hraunin eru talin þekja 800 km² og er það mesta flatarmál hrauns á sögulegum tíma á jörðinni, þ.e. eftir síðustu ísöld.

Ófærufoss er einstaklega fallegur foss í ánni Nyrðri-Ófæru og fellur í tveimur fossum ofan í Eldgjá. Yfir neðri fossinum var steinbogi til ársins 1993 en hann hrundi þá í ána í vorleysingum en áin fellur um gjána.

Saga og menning
Þykkvabæjarklaustur

Þykkvabæjarklaustur er kirkjustaður í Álftaveri. Þar var munkaklaustur í katólskum sið, stofnað árið 1168, og hélst til siðaskipta. Munkur í Þykkvabæjarklaustri var Eysteinn Ásgrímsson, sem uppi var á 14. öld. Stuðlabergssúla er reist á þeim stað sem talið er að klaustrið hafi staðið.

Þykkvabær í Veri

Þorkell Geirason, bóndi að Þykkvabæ (d. 1187), gaf Kristi allar eigur sínar og lét stofnsetja klaustur honum til dýrðar. Þorlákur, síðar helgi, Þórhallsson var fenginn til verksins og var Ágústínusarklaustur stofnað 1168. Gerðist hann munkur (kanoki) í klaustrinu þegar í upphafi og varð fyrsti ábóti þess. Á árum Þorláks sem ábóta varð þess vart að fólk varð heilbrigt eftir blessun hans og árið 1984 gerði kaþólski páfinn John Paul II Þorlák helga að verndardýrlingi Íslands.

Klaustrið gegndi mikilvægu hlutverki sem menningar- og heilbrigðisstofnun. Vitað er með vissu að á tímum Brands Jónssonar ábóta (f. 1202 - d. 1264) var skóli rekinn í klaustrinu og sneri hann Alexanders sögu á íslenska tungu. Athyglivert er að rittengsl eru talin vera á milli texta Njáls sögu og þýðingar Brands ábóta á Alexanders sögu. Fleiri þekkt ritverk og kvæði urðu til í klaustrinu. Eysteinn Ásgrímsson munkur orti þar hið þekkta helgikvæðið Lilju sem "allir vildu Lilju kveðið hafa". Alla jafna hefur verið margmenni í klaustrinu en auk munka, sem sennilega voru um 13 talsins, dvöldu í klaustrinu vistmenn og óvígt vinnufólk. Því þurfti stórt bú til að standa undir mjólkur- og kjötþörf klaustursins og var bústofninn árið 1340: 250 kýr, 84 geldneyti, 410 sauðfé og 53 hross. Vitnisburð um forna búskaparhætti má sjá í gömlum rústum, Fornufjósum, sem standa norðan við
klausturhólinn og eru friðlýstar.

Á þessum tíma voru hafskipasiglingar mögulegar að þröskuldum klaustursins þar sem Kúðafljót var skipgengt og því aðdrættir til klaustursins greiðir. Samband við erlenda trúbræður var þar af leiðandi auðveldara en ætla mætti. Það segir okkur að landslag hér hafi verið ólíkt því sem nú er og var meðal annars farið á bátum frá klaustrinu að Fornufjósum og göngubrú var lögð að Nunnutóttum sem eru taldar rústir hússins þar sem nunnur frá Kirkjubæjarklaustri gistu í heimsóknum sínum. Til að tryggja allt siðgæði var brúin að sjálfsögðu tekin upp yfir nóttina.

Við siðaskipti færðust eignir kirkjunnar til Danakonungs og voru eignirnar aðgreindar frá óðalseignum bænda með heitinu konungsjörð. Sérstakir klausturshaldarar voru fengnir til að hafa umsjón með eignunum. Nær öll skjöl frá tímum klaustursins hafa glatast en sum þeirra tók Árni Magnússon til Danmerkur þar sem þau brunnu inni. Önnur fuku burt úr skemmdum húsum klaustursins eða voru notuð til uppkveikju á köldum vetrarkvöldum. Vegna ágangs Kötlugosa og sandfoks hurfu einnig hús og byggingar klaustursins en eftir standa örnefni og munnmælasögur.

Náttúra
Lómagnúpur

Lómagnúpur er 688 m hátt standberg sem gnæfir yfir suður úr Birninum vestan Núpsvatna á Skeiðarársandi. Vestan við hann stendur bærinn Núpsstaður. Stórbrotið umhverfi Núpsstaðar og Lómagnúps er vel þekkt. Svæðið nær frá sjó og svörtum söndum og allt til Vatnajökuls. Eldgos, jöklar og vötn hafa mótað umhverfið auk þess að skapa fjölbreyttar og einstakar jarðmyndanir. Lómagnúpur tilheyrir landi Núpsstaðar, sem allt er á náttúruminjaskrá.

Náttúra
Dímon

Dímon, Stóri- og Litli- á Markarfljótsaurum. Stóri-Dímon er stórt, grasi gróið fell (178 m y.s.) í mynni Markarfljótsdals, að mestu úr móbergi. Koma saman í því mörk Austur-Landeyja, Fljótshlíðar og Vestur-Eyjafjalla. Í fellinu var talið að væri 50-60 kinda beit vetur og sumar. Örnefnið Rauðaskriða er í Stóra-Dímon. Frá því er sagt í Njáls sögu að Njálssynir sátu fyrir Þráni Sigfússyni í Rauðaskriðum er Skarphéðinn vó hann og hljóp "tólf álna yfir Markarfljót " milli höfuðísa. Í Njáls sögu segir einnig frá því að Gunnar á Hlíðarenda og Njáll á Bergþórshvoli áttu skóg í Dímon og gerðu til kola. Þar vó Kolur, verkstjóri Gunnars, Svart, húskarl Njáls; þegar hann var við kolagerð. Var það fyrsta vígið sem unnið var í deilum þeirra Hallgerðar og Bergþóru. Litli-Dímon er sunnan við eystri brúarsporð gömlu Markarfljótsbrúar. Fell, hæðir eða háar eyjar, er nefnast Díma eða Dímon, eru á nokkrum stöðum á landinu. Eru þær venjulega tvær saman. Nafnið er talið merkja tvífjall og er komið úr latínu "di montes". Í Færeyjum eru til sams konar örnefni.

Náttúra
Þórsmörk

Þórsmörk er einstök náttúruperla norðan Eyjafjallajökuls og vestan Mýrdalsjökuls. Þórsmörk afmarkast af Mýrdalsjökli í austri, Krossá í suðri og Markarfljóti og Þröngá í norðri. Þórsmerkursvæðið er mjög giljótt, kjarri vaxið upp í brekkur og er gróðurfar og landslag mjög fjölbreytilegt. Áður fyrr ráku bændur úr Fljótshlíð og undan Eyjafjöllum fé sitt í Þórsmörk til beitar bæði sumar og vetur og stunduðu þeir einnig skógarhögg á svæðinu. Í kjölfar Kötlugossins 1918 var Þórsmörk beitarfriðuð og falin Skógrækt ríkisins til umsjónar. Ótalmargir áhugaverðir staðir eru á þessu svæði s.s. Snorraríki, Sóttarhellir, Álfakirkja, Stakkholtsgjá og steinbogi í Stóra-Enda. Ekki er fært í Þórsmörk nema á stórum jeppum eða rútum og hafa skal í huga að litlar sakleysislegar ár, geta breyst í stórfljót á nokkrum klukkutímum.

Náttúra
Surtsey

Surtsey, á heimsminjaskrá UNESCO frá júlí 2008
Yngsta eyja við Ísland, syðst Vestmannaeyja og önnur að stærð, um 1,9 km².

Að morgni 15. nóvember 1963 örlaði fyrir eyju þar sem Surtsey er nú, en árla morguns daginn áður urðu menn varir við stórkostleg eldsumbrot úr hafinu þar sem áður hafði verið um 130 m dýpi. Sprengigosin úr gígnum fyrstu mánuðina voru stórkostleg á að líta og í kröftugustu sprengingunum náði grjótflugið úr gígnum allt að 2500 m hæð en gosmökkurinn komst mest í 9 km hæð.

Í aprílbyrjun 1964 hættu sprengigosin en hraungos hófst og stóð óslitið til vors 1965. Mestri hæð náði Surtsey 174 m y.s. Surtseyjargosið er mest allra sjávargosa sem orðið hafa við Íslandsstrendur frá því er sögur hófust en sagnir eða heimildir eru til um 10-20 slík gos.

Í maí 1965 hófst síðan gos í sjó 600 m austar og hlóðst þar smám saman upp eyja, Syrtlingur. Hún var í september 1965 um 70 m há og 650 m á lengd en brotnaði niður í brimi í október og er þar nú neðansjávarhryggur sem eyjan var áður. Á jólunum 1965 tók síðan að gjósa um 900 m suðvestan Surtseyjar og hlóðst þar upp eyja sem kölluð var Jólnir. Gos hætti í Jólni í ágúst 1966 og í lok október 1966 var eyjan horfin. Hinn 19. ágúst 1966 opnaðist gossprunga á Surtsey og flæddi hraun úr henni í sjó. Þessu gosi lauk í júní 1967 og var Surtseyjargosinu þar með lokið.

Jafnskjótt og gosið hófst tóku vísindamenn að kanna það, hegðun þess og áhrif. Síðan gosinu lauk hefur rannsóknum verið haldið áfram í eyjunni, bæði til að kanna hversu fer um jarðlög eyjarinnar sjálfrar en ekki síður á landnámi lífvera, dýra og plantna, og hvernig þær hafast við. Bann við ferðum manna, annarra en vísindamanna, var sett til að hægt væri að fylgjast með því hvernig náttúran sjálf annast landnám lífveranna og hversu þær dafna á nýju og lífvana landi. Hafa vísindamenn dvalið þar tíma og tíma og var hús reist á eyjunni í því skyni árið 1965. Stofnað var Surtseyjarfélag til að hafa stjórn á og annast rannsóknir í Surtsey. Hefur það gefið út skýrslur um rannsóknirnar auk þess sem einstakir fræðimenn hafa skrifað fjölda ritgerða um þær.

Náttúra
Foss á Síðu

Foss á Síðu er stórbrotið bæjarstæði um 10 km fyrir austan Kirkjubæjarklaustur. Fallegur foss fellur ofan af klettunum ofan við bæinn, úr vatni sem nefnist Þórutjörn. Þetta stórkostlega sjónarspil fangar athygli allra sem leið eiga um. Greiðfær gönguleið er upp að Þórutjörn og þaðan er fallegt útsýni yfir Síðu. Skammt frá Fossi á Síðu eru einnig Dverghamrar. Dverghamrar eru sérkennilegar og fagurlega formaðar stuðlabergs klettaborgir úr blágrýti.


Saga og menning
Rútshellir

Rútshellir er af mörgum talin elstu manngerðu hýbýli á landinu. Allir sem eiga leið um Fjöllin ættu að gefa sér tíma og skoða þessar merku minjar.

Sagnir eru um að hér hafi búið risi er nefndist rútur. Sennilega hefur hann verið kallaður Hrútur en nafnið nútímavæðst í núverandi heiti. Sagnir um búsetu í hellinum ná allt aftur til Rúts á Hrútafelli. Þrælar hans voru líkast harla ánægðir með húsbónda og ráðgerðu aðför að Rúti til að vega hann með spjótum. Rútur bjó sjálfur í afhelli út úr aðalhellinum. Boruðu þeir gat upp í bæli Rúts og ætluðu að vega að honum hann þar. Er þeir réðust til atlögu, varð Rútur fyrri til og þrælarnir lögðu á flótta. Rútur elti þá alla uppi og hjó þá niður, einn af öðrum þar sem hann fann þá.

Fyrir framan hellirinn er fjárhús frá fyrri hluta síðustu aldar en áður en það var byggt var hellirinn lokaður við hellismunnann með grjóthleðslu og timburþili. Gengið er inn eftir fjárhúsunum og þá er komið inn í aðalhellinn. Hann er rúmlega 15 metra langur og um það bil 2,5 metra hár að jafnaði. Mest breidd á aðalhellinum er um 5 metrar. Inni í aðalhellinum eru ýmis merki um
verk manna; þar má finna í gólfi holur sem benda til að þar hefi verið tréstoðir og á hellisveggjum eru berghöld og bitaför víða.

Eins og áður segir þá liggur stúka þvert á aðalhellinn. Tvö op eru úr aðalhellinum yfir í stúkuna. Annað er notað til að ganga úr aðalhellinum yfir í stúkuna en hitt er í lofti aðalhellisins og nær upp á svefnsillu Rúts þar sem þrælar hans lögðu til hans með spjótum. Stúkan er ekki síður merkileg en aðalhellirinn. Mest lofthæð í stúkunni er 3,5 metrar, mest breidd er á fjórða metra og lengdin er um 5 metrar. Innst í henni er svo sylla í um 1,5 metra hæð frá gólfi. Sylla þessi er sögð hafa verið svefnstaður Rúts. Hún er mjög rúmgóð, á annan metra á breidd og um þrír metrar á lengd. Eins og áður segir er af syllunni gat niður í aðalhellinn. Þar er að finna sérlega merkar minjar um eldsmíði til forna. Í gólfi stúkunnar er nóstokkur sem var notaður til að snöggkæla járn sem verið var að hamra. Þar er líka aflþró þar sem eldsmiðurinn sat með fætur sína ofan í og svo er þar steðjastæði þar
sem steðjinn lá í. Við enda stúkunnar er svo breitt op út úr henni en ekki mjög hátt. Þar er í hleðsla.

Texti að hluta fengin frá: www.eyjafjoll.is

Hellirinn er friðlýstur.

Náttúra
Skógafoss

Skógafoss (60m) er talinn meðal fegurstu fossa landsins. Í Skógaá, ofan Skógafoss, eru a.m.k. 20 aðrir fossar, margir fallegir, og það er auðgengt meðfram ánni og gljúfrum hennar. Þrasi Þórólfsson var landnámsmaður að Skógum. Hann nam land milli Jökulsár og Kaldaklofsár og var sagður fróður og forn í lund.

Sagt er, að hann hafi fólgið gullkistu í helli bak við Skógafoss og að það glitri í gull Þrasa gegnum vatnsúðann, þegar sólin skín á fossinn. Margir hafa reynt að finna kistuna og einu sinni tókst að koma bandi á hring hennar, en aðeins hringurinn kom, þegar togað var í. Þessi hringur var notaður á kirkjuhurðina í Skógum og er nú meðal dýrgripa Skógasafns.

Náttúra
Lakagígar og Laki

Gígaröð á Síðumannaafrétti, um 25 km á lengd. Liggur hún frá móbergsfjallinu Hnútu til norðausturs og endar uppi í Vatnajökli. Gígaröðin dregur nafn af móbergsfjallinu Laka sem slítur hana sundur nálægt miðju.
Lakagígar gusu árið 1783 hinu mesta hraungosi er sögur fara af á jörðinni. Kallaðist það Síðueldur eða Skaftáreldar. Gosið hófst hinn 8. júní. Gaus fyrst úr suðurhluta sprungunnar, sunnan Laka, þar sem hét Varmárdalur. Var hann þá algróinn. Varmárdalur er nú fullur af hrauni. Hraunflóðið féll niður gljúfur Skaftár og fyllti það en rann síðan austur með Síðuheiðum og breiddist svo út á láglendinu. Annar hraunstraumur féll austur í farveg Hverfisfljóts og rann niður í Fljótshverfi.
Gígaröðin við Hnútu er í um 500 m hæð y.s. en um 650 m hæð y.s. nyrst. Alls eru gígaopin talin vera um 100. Gígarnir eru af margvíslegri gerð og lögun. Sumir eru þeir kringlóttir, aðrir aflangir, stundum meira eða minna brotnir. Í barmi flestra þeirra er skarð sem hraunið hefur runnið út úr. Víða standa gígarnir svo þétt að hver grípur í annan en annars staðar verður alllangur spölur milli þeirra. Lakagígar eru það sem kallað er gjallgígaröð. Efni gíganna er svart og rautt gjall eða þeir eru úr hraunkleprum eða jafnvel eldborgir úr samfelldri hraunsteypu. Stærð þeirra er einnig misjöfn. Hinir hæstu eru um 100 m háir en langflestir milli 20 og 50 m en nokkrir þó enn lægri. Nú eru flestir þeirra að meira eða minna leyti þaktir þykkri breiðu af grámosa og hinir fegurstu tilsýndar. Ganga ber um þá með gætni því að mosinn er afar viðkvæmur. Lakagígar eru, hvernig sem á þá er litið, ein stórfelldasta furðusmíð í náttúru landsins. Þeir voru friðlýstir árið 1971.
Margir vísindamenn hafa kannað Lakagíga. Fyrstur á þessar slóðir varð Magnús Stephensen konferensráð, árið 1784. Samdi hann hina fyrstu ritgerð um gosið og ferð sína til eldstöðvanna. Næstur var Sveinn Pálsson læknir árið 1794 og gerði hann fyrstu nákvæmu lýsinguna af hluta eldstöðvanna og umhverfi þeirra.

Laki
Kollóttur móbergshnjúkur (818 m y.s.) á Síðumannaafrétti. Laki liggur í gígaröðinni miklu sem við hann er kennd. Eldsprungan gengur gegnum fjallið og sér hennar greinileg merki. Auk aðalsprungunnar eru þar smásprungur er lítils háttar hraunspýjur hafa fallið frá. Af Laka er gott að glöggva sig á allri gígaröðinni bæði norður og suður svo og á landslagi afréttarins.

Náttúra
Seljalandsfoss

Foss í Seljalandsá þar sem hún steypist fram af hömrum Vestur-Eyjafjalla norðan við Seljaland.
Seljalandsfoss er á mörkum milli Seljalands og Hamragarða, einn af hæstu fossum landsins og horfir vel við á leið austur um Landeyjar. Gengt er á bak við fossinn. Mörgum þykir fossinn fegurstur í síðdegissól.

Náttúra
Gluggafoss

Merkjárfossar eru í Fljótshlíð um 21 km frá Hvolsvelli. Í ánni Merkjá eru nokkrir fossar og þeirra þekktastur er Gluggafoss en hann er um 40 m hár. Efri hluti klettanna sem hann fellur um er móberg en neðri stallurinn er úr blágrýti. Nafn sitt dregur fossinn af því að vatnið hefur sorfið mjúkt móbergið og myndað göng, vatnið spýtist svo út um gangnaopin, "gluggana" í fossinum neðanverðum. Efst í fossinum fellur hluti vatnsins undir steinboga.

Þar sem bergið er mjúkt breytist fossinn nokkuð á einum mannsaldri. Um 1947 sást til að mynda lítið af efri hluta fossins því þar féll hann í göngum og var því að mestu hulinn bergi. Bergið var með þremur opum eða gluggum hverju upp af öðru og sást í hvítan vatnsflauminn í gegn um þessa glugga. Um neðsta gluggann bunaði svo vatnið út í fallegum boga en í vatnavöxtum fossaði vatnið út úr öllum þremur gluggunum. Miklar breytingar urðu á Gluggafossi í kjölfar Heklugossins 1947. Var það talið vera vegna þess að um 20 cm lag af vikri féll hér í gosinu, vikurinn barst í ána og hefur að líkindum sorfið klettana hraðar niður en ella. Hurfu göngin að mestu en eru nú óðum að ná fyrri reisn.

Gluggafoss er friðlýstur sem náttúruvætti. Á flötinni fyrir neðan fossinn héldu Rangæingar upp á 1100 ára afmæli Íslandsbyggðar árið 1974. Nálægt eru uppeldisstaðir tveggja af merkustu skáldum landsins, þeirra Bjarna Thorarensen og Þorsteins Erlingssonar.

Upplýsingar um fleiri staðir í nágrenninu: www.katlageopark.is

Náttúra
Sólheimajökull

Sólheimajökull er skriðjökull sem skríður frá norðvestanverðum Mýrdalsjökli. Jökullin er mjög næmur fyrir veðurfarsbreytingum og breytist jökulsporðurinn fljótt í kjölfar veðurbreytinga. Frá jöklinum rennur Jökulsá á Sólheimasandi, sem var ein mannskæðasta á landsins á fyrr öldum. Jökullinn er vinsæll viðkomustaður ferðamanna til að skoða fallegt umhverfi hans eða prófa jöklagöngu og ísklifur.
Miklar og örar breytingar hafa orðið á skriðjöklinum síðustu ár og eitt skýrt dæmi um það er hin aukna vegalengd sem stíga þarf til að nálgast jökulsporðinn.

Sólheimajökull hefur lengi verið rannóknarefni jöklafræðinga en jöklarannsóknir geta sagt okkur mikið um loftslag og loftslagsbreytingar í gegnum aldirnar, en jökulsaga Sólheimajökuls er um margt óvanaleg þegar borið er saman við aðra íslenska jökla.

Fyrir rúmum hundrað árum lá jökulsporður Sólheimajökuls töluvert framan við núverandi bílastæðin

Náttúra
Hjörleifshöfði

Hjörleifshöfði er 221 metra hár móbergsstapi á suðvestanverðum Mýrdalssandi. Talið er að stapinn hafi myndast hefur í síðasta kuldaskeiði ísaldar þegar gosið hefur undir ísaldarjöklinum. Líklega hefur hann verið eyja í sjó á fyrri tíðum en orðin landfastur á landnámsöld með fjörð er nefndist Kerlingarfjörður sem fór inn með höfðanum. Í dag er hann hringaður af svörtum söndum sem borist hafa með endurteknum Kötluhlaupum.

Sunnan við Hjörleifshöfða er tangi kenndur við Kötlu og nefnist Kötlutangi. Sá myndaðist úr stóru gosi árið 1918 þar sem gífurlegt magn setefnis barst með stóru jökulhlaupi frá Kötlu. Tanginn er syðsti punktur meginlandsins Íslands þar sem fyrir gos átti Dyrhólaey þann heiður.

Hjörleifshöfði fær nafn sitt frá landnámsmanninum Hjörleifi Hróðmarssyni, fóstbróður Ingólfs Arnarsonar. Fóru þeir tvískipa á leið sinni til Íslands en urðu viðskila þar sem Ingólfur hafði vetursetu við Ingólfshöfða en fóstbróðirinn á Hjörleifshöfða. Lífið elti Hjörleif ekki á dvöl sinni, en hann var drepinn ásamt mönnum sínum af írskum þrælum sem fylgdu þeim til landsins. Flúðu þeir til Vestmannaeyja með konurnar þar sem Ingólfur fann þá og drap. Á höfðanum er haugur einn og hleðsla þar sem Hjörleifur er talinn grafinn.

Búið var á Hjörleifshöfða fram að árinu 1936 á bæ staðsettum upp á syðri hluta höfðans, en sá var fluttur þangað eftir gosið í Kötlu 1721 sem eyddi gamla bænum. Gamla bæjarstæðið er staðsett við áfangastað Kötlu Jarðvangs þegar komið er að Hjörleifshöfða vestan megin.

Náttúra
Herjólfsdalur

Dalverpi á Heimaey undir austanverðu Dalfjalli. "Herjólfur son Bárðar Bárekssonar, bróðir Hallgríms sviðbálka byggði fyrst Vestmannaeyjar og bjó í Herjólfsdal fyrir innan Ægisdyr þar sem nú er hraun brunnið", segir í Landnámabók. Talið er að byggð hafi snemma farið í auðn í Herjólfsdal vegna uppblásturs um vestanverða Heimaey.

Á árunum 1971-1981 voru gerðar umfangsmiklar og ítarlegar fornleifarannsóknir á húsarústum í Herjólfsdal, sem höfðu fyrr verið rannsakaðar lítillega árið 1924. Rannsóknir þessar hafa með óyggjandi rökum leitt í ljós, að föst byggð hefur verið í Vestmannaeyjum talsvert fyrir áður tímasett landnám á Íslandi, árið 874.

Í Herjólfsdal er Daltjörn. Hún myndast af afrennsli úr Lindinni sem var eitt besta vatnsból á Heimaey. Í Herjólfsdal halda Eyjamenn hina árlegu þjóðhátíð sína sem er að svip frábrugðin öllum öðrum hátíðahöldum á Íslandi. Þessi mannfagnaður hefur verið haldinn árlega frá aldamótum að undanteknu árinu 1914. Þjóðhátíð Vestmannaeyja var fyrst haldin árið 1874 er þjóðhátíð var haldin víða á Íslandi til að fagna nýrri stjórnarskrá og minnast 1000 ára byggðar í landinu, þar af er nafnið komið. Þetta er þriggja daga hátíð og slá Eyjamenn upp tjaldborg með sérstökum hústjöldum í Herjólfsdal og flytja búferlum í Dalinn, en mikill fjöldi aðkomufólks sækir Eyjarnar heim. Hátíðin er venjulega haldin fyrstu helgi í ágúst.

Náttúra
Höfðabrekkuheiði, Þakgil

Höfðabrekka er austasti bær vestan Mýrdalssands. Höfðabrekka er gamalt höfðuból, kirkjustaður og stórbýli til forna. Í Kötluhlaupi árið 1660 tók bæinn af og var hann þá fluttur upp á heiðina og var hann ekki fluttur niður aftur fyrr en 1964. Vegfarendur sem eru á ferð um Mýrdalshrepp ættu ekki að láta það fara framhjá sér að aka inn Höfðabrekkuheiðar. Þetta var þjóðleiðin austur að Mýrdalssandi í um það bil 20 ár, þangað til Jónsmessuhlaupið í Múlakvísl árið 1955 rauf hana.

Náttúra
Núpsstaðarskógar

Núpsstaðarskógar

Núpsstaðarskógar eru í landi Núpsstaðar en Núpsstaður er austasti bærinn í Skaftárhreppi og stendur
við Lómagnúp. Á Núpsstað standa einkar merkileg gömul bæjarhús sem talin eru dæmigerð fyrir bæi á Íslandi á síðustu öldum. Þeirra merkast er bænhúsið sem er ein af örfáum torfkirkjum sem enn eru til á landinu. Fegurð umhverfisins við Núpsstað er vel þekkt. Svæðið nær frá sjó og svörtum söndum og allt til
Vatnajökuls. Eldgos, jöklar og vötn hafa mótað umhverfið auk þess að skapa fjölbreyttar og einstakar jarðmyndanir.

Núpsstaðarskógar eru sérlega fagurt kjarrlendi sem vex í hlíðum Eystrafjalls, vestan Skeiðarárjökuls og sunnan Grænalóns. Þarna vex fjölbreyttur gróður og gaman er að ganga um svæðið. Þarna er margt að sjá og landslag á svæðinu er víða mikilúðlegt og verður minnisstætt þeim sem á annað borð leggja á sig ferð þangað. Leiðin inn í Núpsstaðarskóga liggur nú austan Núpsvatna og það þarf ekki lengur að fara yfir jökulár en slóðinn er þó aðeins fær jeppum. Til fróðleiks má geta þess að í Núpsstaðarskógum gekk úti villifé á 19. öld.

Náttúra
Eyjafjallajökull

Eyjafjallajökull er í röð hærri jökla landsins (1651 m y.s.). Eyjafjallajökull er eldkeila, gerð úr hraun- og gosmalarlögum á víxl og liggur norður af Eyjafjöllum. Fjalllendið eða eldkeilan, sem Eyjafjallajökull hvílir á, hefur verið að hlaðast upp frá miðri ísöld og fram á nútíma. Í toppi keilunnar er sigketill, 3-4 km í þvermál. Raðast hæstu tindar fjallsins á barma ketilsins sem opinn er til norðurs og þar flæðir Gígjökull fram úr katlinum allt niður á láglendi í dal Markarfljóts. Hæsti tindurinn er nefndur Hámundur. Goðasteinn heitir klettur á skálarbarminum sunnanverðum. Eyjafjallajökull er um 100 km² og því sjötti stærsti jökull hér á landi. Tveir skriðjöklar falla úr Eyjafjallajökli að norðanverðu, niður á jafnsléttu. Er hinn fremri (vestari) Gígjökull eða Falljökull en hinn innri nefnist Steinsholtsjökull. Lón eru við jökulsporðana og heitir Jökullón við Gígjökul en Steinsholtslón við Steinsholtsjökul. Eyjafjallajökull gaus 1821-1823. Þá braust flóð fram undan skriðjökli úr norðanverðum jöklinum. Það stóð aðeins yfir í þrjár klukkustundir en var ægilegt meðan á því stóð. Flæddi það yfir allt láglendi hlíða á milli þannig að hvergi örlaði á steini milli Eyjafjalla og Fljótshlíðar. Um miðjan janúar 1967 hrundi samfelld bergspilda úr austurhlið Innstahauss í Steinsholti niður á Steinsholtsjökul. Bergspildan var um 15 milljónir m³ og mesta hæð brotstálsi.

Megineldstöðin Eyjafjallajökull hefur verið tiltölulega virk á nútíma eða síðustu 8000 ár. Síðast gaus í eldstöðinni árið 2010 en þá mynduðust u.þ.b. 0,27 km3 af gjósku og 0,023 km3 af hrauni. Eyjafjallajökull er 1651 m hár og er hann á Austurgosbeltinu og telst megineldstöðin vera sjálfstætt eldstöðvakerfi. Efst í fjallinu er 2,5 km breið, ísfyllt askja. Efri hluti megineldstöðvarinnar er að mestu hulin jökli sem er allt að 200 m þykkur.

Gosmökkurinn í gosinu 2010 var úr svo fíngerðri ösku, að hann gat haft slæm áhrif á þotuhreyfla og var flugleiðum og flugvöllum um stóran hluta Evrópu lokað í um vikutíma uppúr miðjum apríl. Þó var flogið frá Keflavík til Ameríku á þessum tíma. Þetta voru mestu takmarkanir á flugi í heiminum frá seinna stríði.

Náttúra
Kirkjugólf

Kirkjugólfið er í túninu rétt austan Kirkjubæjarklausturs. Þetta er u.þ.b. 80 m² jökul- og brimsorfinn stuðlabergsflötur, þar sem sést ofan á lóðréttar blágrýtissúlur. Þarna hefur aldrei staðið kirkja en það er engu öðru líkara en flöturinn hafi verið lagður af manna höndum. Stuðlaberg myndast vegna samdráttar í kólnandi efni, þegar basaltbráð kólnar smám saman eftir fullstorknun þannig að bergið dregst saman og klofnar í stuðla sem oftast eru sexstrendir. Stuðlar standa ávallt hornrétt á kólnunarflötinn. Kirkjugólf er friðlýst náttúruvætti.

Náttúra
Fimmvörðuháls

Fimmvörðuháls nefnist svæðið milli Eyjafjallajökuls og Mýrdalsjökuls. Leiðin yfir hálsinn frá Skógum yfir í Þórsmörk er ein allra vinsælasta gönguleið landsins, en hún er um 22km löng og hækkun um 1000m. Á hálsinum er skáli ferðafélagsins Útivistar sem er glæsilegur og vandaður. Rétt sunnan við hálsinn er Baldvinsskáli, en hann er í mun verra ásigkomulagi en mikið notaður af göngufólki sem áningarstaður. Leiðin er sérstaklega fögur ef gengið er frá suðri til norðurs enda óvanalega mikið af vatnsföllum í Skógá og útsýn falleg niður í Þórsmörk þegar komið er yfir hálsinn. Jöklarnir ná saman á hálsinum svo gengið er að nokkru leyti í snjó. Ásamt kjarrlendi Þórsmerkur og grösugum heiðunum sunnan til gerir það að verkum að leiðin er mjög fjölbreytt, en getur þó einnig verið varasöm því skjótt skipast veður í lofti í nálægð við jökla.

Eldgosið á Fimmvörðuhálsi hófst aðfaranótt 21. mars 2010. Þá bárust fregnir af upphafi eldgoss með tilheyrandi öskufalli í eða við Eyjafjallajökul og komu upplýsingarnar frá Lögreglunni á Hvolsvelli. Gosið var norðarlega í Fimmvörðuhálsi, rétt austan við Eyjafjallajökul. Gos þetta flokkast sem hraungos. Hraunrennslið úr gossprungunni myndaði hæsta hraunfoss í heimi sem rennur niður í gil í grennd við gossprunguna. Hraunfossinn var um 200 metra hár.

Náttúra
Mýrdalssandur

Mýrdalssandur takmarkast af Höfðabrekkuheiði að vestan, Mýrdalsjökli að norðan og Skaftártungu og Álftaveri að austan en hafi að sunnan. Hann er talinn um 700 km². Suðuroddi hans, Kötlutangi, er syðsti tangi Íslands og þar gengur landið fram af framburði jökulánna og þó sér í lagi Kötluhlaupa en sjávargangur vinnur á móti.

Vestan til er Mýrdalssandur samfelld, gróðurlaus auðn en lítils háttar grasgróður er á honum austanverðum og heita þar Loðinsvíkur. Í fornum sögum segir að skógur hafi verið á honum sunnanverðum, hjá Hjörleifshöfða.
Um Mýrdalssand flæmast nokkur jökulvötn sem koma undan Mýrdalsjökli. Mest þeirra eru Múlakvísl, Skálm og Hólmsá. Stundum hafa þau gert verulegan óskunda, einkum að því er tekur til samgangna og brotið brýr og vegi. Sandurinn er víða mjög fíngerður. Í hvassviðri verður vegurinn yfir sandinn oft ófær sökum sandfoks og hafa margir bíleigendur orðið fyrir stórtjóni vegna þess. 1988 var vegurinn um Mýrdalssand færður sunnar og liggur nú nærri Hjörleifshöfða og lægra en áður. Þarna er snjóléttara en á vegstæðinu ofar á sandinum en í hlákuköflum að vetrinum hefur vatn gert mikinn óskunda á veginum.

Náttúra
Dyrhólaey

Höfði (um 110 m y.s.) með þverhníptu standbergi í sjó fram, en aflíðandi brekka er landmegin. Suður úr Dyrhólaey gengur mjór klettatangi, Tóin. Gegnum hana er gat og geta bátar siglt gegnum það þegar sjór er ládauður. Lítilli flugvél hefur verið flogið í gegnum gatið. Af Dyrhólaey er mikil útsýn. Vesturhluti hennar, Háey, er úr móbergi en austurhlutinn úr grágrýti. Talið er að Dyrhólaey hafi myndast á hlýskeiði seint á ísöld við gos í sjó og hafi gosið hagað sér líkt og Surtseyjargosið. Viti var reistur á höfðanum 1910 en endurbyggður 1927. Dyrhólaey var friðlýst 1978. Útræði var áður frá Dyrhólaey en er löngu aflagt. Komið hefur til orða að gera höfn við Dyrhólaey og hafa verið gerðar þar frumrannsóknir. Norðan og austan við eyna er allstórt lón, Dyrhólaós, útfall gegnum Eiði er austan við eyjarhornið. Þegar útfallið teppist, sem stundum verður í stórbrimum, flæðir vatn yfir engjar og þarf þá stundum að moka ósinn út. Í sjónum úti fyrir Dyrhólaey eru nokkrir klettadrangar, Dyrhóladrangar. Bæði þar og í Dyrhólaeyjarbjargi er mikið af fugli og mikið varp. Hæstur þessara dranga er Háidrangur (56 m y.s.). Hjalti Jónsson kleif hann árið 1893 og þótti sýna við það mikla dirfsku og fræknleik. Dyrhólaey er gjarnan nefnd Portland af sjómönnum og breskir togarasjómenn nefndu hana Blow Hole. Byggðin norðvestur af Dyrhólaey nefnist Dyrhólahverfi.

Saga og menning
Sögusetrið Hvolsvelli

Sögusetrið Hvolsvelli er menningar- og þjónustumiðstöð Rangárþings eystra. Þar er að finna margt forvitnilegt um menningu sveitarfélagsins fyrr og nú auk þess sem Sögusetrið stendur fyrir ýmsum uppákomum og viðburðum í samvinnu við einstaklinga og fyrirtæki í Rangárþingi eystra allt árið.

Í Sögusetrinu er að finna tvær stórar og einstakar sýningar:
Njálusýningu þar sem gestir eru kynntir fyrir fræknum köppum og kvenskörungum fortíðarinnar og Kaupfélagssýning þar sem gestir upplifa verslunarhætti og þjónustu kaupfélaganna á síðustu öld.
Sýningarsalurinn Gallerí Ormur er nýttur í sýningarhald á verkum listamanna í Rangárþingi eystra auk annarra áhugaverðra listamanna sem fengið hafa innblástur úr náttúru og menningu sveitarfélagsins. Sögusetrið geymir líkan af Alþingi sem sett var upp í tilefni af Kristnitökuhátíðinni og þar geta gestir glöggt sig á þeim þætti sagnanna, þar sem höfðingjar og goðar stóðu á lögréttu og fluttu sín mál.

Söguskálinn er veitingasalur í anda langhúsanna til forna. Hann nýtist við hin ýmsu tækifæri, hvort sem það eru veislur eða fundir. Upplýsingamiðstöð Rangárþings eystra er staðsett í Sögusetrinu þar sem gestir geta fundið hvers konar upplýsingar um svæðið og einnig er þar er lítil minjagripa- og bókabúð.


Opið alla daga frá 1. júní til 1. september frá kl. 09.00 til 19.00.

Náttúra
Efra-Hvolshellar

Í landi Efra-Hvols eru þrír manngerðir hellar sem kallast einu nafni Efra-Hvolshellar. Hellarnir eru grafnir í fremur gróft þursaberg sem líklega er jökulberg að uppruna. Neðan til er bergið fínna, gert úr lagskiptum, víxllaga og skálaga sandsteini. Tveir hellanna eru samtengdir með göngum og nefnast þeir Efsti hellir og Miðhellir. Sá þriðji stendur stakur 20-30 metrum sunnar og nefnist Stóri hellir. Hann er um 42 metrar á lengd, og er talinn næstlengsti manngerði hellir á Íslandi. Ekki hafa fundist ummerki mannvistar í hellunum en það hefur ekki enn verið rannsakað með fornleifafræðilegum aðferðum. Síðast voru hellarnir notaðir sem fjárhús og hlaða en hafa staðið auðir og ónotaðir síðan 1943.

Loftop Stóra hellis hefur að hluta til hrunið og mold fyllt göngin. Búið er að moka út úr hellunum að hluta í samráði við Minjastofnun Íslands. Ekki er talin hætta af frekara hruni en þó skyldi fólk sýna aðgát. Hellarnir hafa verið friðlýstir síðan árið 1929 sem menningarminjar.

Upplýsingar um fleiri staði í nágrenninu: www.katlageopark.is

Náttúra
Systrastapi og Systrafoss

Árið 1186 var sett nunnuklaustur í Kirkjubæ á Síðu sem síðar var nefnt Kirkjubæjarklaustur og eru örnefnin Systrastapi og Systrafoss tengd þeim tíma. Systrastapi er klettastapi vestan við Klaustur. Þjóðsaga segir að uppi á stapanum sé legstaður tveggja klaustursystra í klaustrinu sem hafi verið brenndar á báli fyrir brot á siðareglum. Önnur hafði selt sig fjandanum, gengið með vígt brauð fyrir náðhúsdyr og lagst með karlmönnum. Hin hafði talað óguðlega um páfann. Eftir siðaskiptin var seinni nunnan talin saklaus og á leiði hennar óx fagur gróður en á leiði hinnar seku var gróðurlaust. Klifra má upp á stapann en þaðan er mikið útsýni með jöklasýn.
Systrafoss heitir fossinn þar sem Fossá fellur úr Systravatni fram af fjallsbrúninni fyrir ofan Kirkjubæjarklaustur, ofan í Fossárgil. Neðarlega í gilinu er gríðarstór steinn, Fossasteinn, sem hrapaði úr fjallinu í miklu þrumuveðri um 1830. Fallegar gönguleiðir eru í nágrenni fossins og greið gönguleið er upp á fjallsbrúnina að Systravatni en ofan af brúninni er stórbrotið útsýni.

Systrafoss heitir fossinn þar sem Fossá fellur úr Systravatni fram af fjallsbrúninni fyrir ofan Kirkjubæjarklaustur, ofan í Fossárgil. Neðarlega í gilinu er gríðarstór steinn, Fossasteinn, sem hrapaði úr fjallinu í miklu þrumuveðri um 1830. Fallegar gönguleiðir eru í nágrenni fossins og greið gönguleið er upp á fjallsbrúnina að Systravatni en ofan af brúninni er stórbrotið útsýni.

Saga og menning
Bænhúsið á Núpsstað

Núpsstaður
Austasti bær í Fljótshverfi og næstur Skeiðarársandi. Þaðan var venjulega veitt fylgd yfir vötnin og sandinn meðan farið var yfir hann á hestum. Fyrir ofan bæinn eru hrikalegir hamrar úr allavega sorfnu móbergi en basaltgangar og basaltlög innan um. Mynda þau víða turna og spírur sem gnæfa við loft. Einn klettadrangurinn heitir Hella og segir í Krukksspá að hann muni einhvern tíma hrynja yfir Núpsstaðarbæinn. Lómagnúpur er skammt fyrir austan Núpsstað.
Á Núpsstað er gamalt, torfhlaðið bænhús sem að stofni til mun vera frá 17. öld. Það mun vera byggt ekki seinna en 1657. Brynjólfur biskup Sveinsson vísiteraði kirkjuna og Jón Steingrímsson messaði þar 1783. Það er nú í umsjá Þjóðminjasafns Íslands og var endurbyggt á árunum 1958-1961. Þjóðminjasafnið hefur látið altari frá 1789, sem áður var í Stóra-Dalskirkju undir Eyjafjöllum, í kirkjuna svo og ljósahjálm úr kopar sem var áður í Víðimýrarkirkju í Skagafirði.
Talið er að frá Núpsstað hafi verið lengst og örðugast í kaupstað á Íslandi er sækja þurfti á Eyrarbakka eða Djúpavog. Á Núpsstað bjó lengi Hannes Jónsson póstur (1880-1968), þjóðkunnur ferðagarpur og vatnamaður.
Heimild: Íslandshandbókin útgáfa 1995.

Náttúra
Dverghamrar

Dverghamrar eru skammt austan við Foss á Síðu. Þetta eru sérkennilegir og fagurlega formaðir stuðlabergshamrar úr blágrýti. Ofan á stuðlunum er víða það sem kallast kubbaberg. Landslagið er talið hafa fengið á sig þessa mynd við lok ísaldar. Þá var sjávarmál hærra og er talið að brimsvörfun hafi valdið þessu sérkennilega útliti hamrana. Dverghamrar eru friðlýst náttúruvætti. Stuðlaberg myndast vegna samdráttar í kólnandi efni þegar basaltbráð kólnar smám saman eftir fullstorknun þannig að bergið dregst saman og klofnar í stuðla sem oftast eru sexstrendir. Stuðlar standa ávallt hornrétt á kólnunarflötinn.

Náttúra
Eldfell

Eldfjall á Heimaey skammt fyrir austan Helgafell, um 200 m á hæð. Eldfell myndaðist í gosinu er hófst 23. janúar 1973 og stóð til 26. júní sama ár. Talið er að heildarmagn gosefna hafi verið um 250 millj. m³. Heimaey stækkaði um 2,1 km². Eftir að gosinu lauk hófst hreinsun bæjarins og mun um 2,2 millj. m³ af gosgjalli og um 200 þús. tonn af hraungrjóti hafa verið flutt burt. Nýja hraunið og Eldfell eru um 3,2 km². Í gosinu rann hraunið yfir austurhluta bæjarins og grófust um 400 hús undir ösku og hraun en önnur 400 skemmdust að meira eða minna leyti, um 60% allra húsa bæjarins. Af mannvirkjum, sem eyðilögðust, má nefna sundlaugina og hluta af Skansinum, en svo nefndist virkið sem byggt var við höfnina eftir Tyrkjaránið 1627.

Náttúra
Álftaversgígar

Álftaver er víðáttumikil sveit sem afmarkast af Kúðafljóti að austan og Blautukvísl að vestan. Sveitin dregur nafn sitt af gróðursælu votlendi sem einkennir svæðið. Ofan og vestan við byggðina eru miklar þyrpingar gervigíga sem kallast Álftaversgígar. Álftaversgígar hafa verndað byggðina að verulegu leyti fyrir jökulhlaupum samfara Kötlugosum.

Álftaversgígar eru friðlýst náttúruvætti.

Náttúra
Fjaðrárgljúfur

Fjaðrárgljúfur er stórbrotið og hrikalegt, um 100 metra djúpt og um tveir kílómetrar að lengd. Gljúfrið er veggbratt, örlítið hlykkjótt og þröngt. Berggrunnurinn í Fjaðrárgljúfri er að mestu móberg frá kuldaskeiðum ísaldar og telst um tveggja milljóna ára gamalt. Fjaðrá á upptök sín í Geirlandshrauni og fellur fram af heiðarbrúninni í þessu mikilfenglega gljúfri þar til hún skilar sér niður í Skaftá. Fjaðrá er bergvatnsá og ljóst er aðhún hefur breyst mikið í tímans rás. Í dag er Fjaðrá oftast frekar vatnslítil og því geta göngumenn hæglega kosið að ganga inn gljúfrið en þá þarf að vaða ánna alloft, innst í gljúfrinu eru fossar svo ganga þarf sömu leið til baka. Flestir velja að ganga eftir göngustíg uppi á gljúfurbarminum og njóta um leið útsýnisins yfir gljúfrið. Fjaðrárgljúfur er á náttúruminjaskrá.

Myndun Fjaðrárgljúfurs

Talið er að Fjaðrárgljúfur hafi myndast við lok síðasta jökulskeiðs eða fyrir um níu þúsund árum. Þegar jökullinn hörfaði myndaðist lón í dalnum á bak við bergþröskuld en afrennslisvatn úr lóninu rann þar sem nú er Fjaðrárgljúfur. Jökulár frá jaðri jökulsins báru fram mikið af seti í lónið en áin sem rann frá því gróf sig niður í þröskuldinn og ofan í móbergið framan við hann. Þegar vatnsfallið var sem stærst var það öflugt við gljúfurgröftinn. Að því kom að stöðuvatnið fylltist af framburði jökulvatnanna og afl árinnar dvínaði. Þegar stöðuvatnið var orðið fullt hóf áin að grafa sig í setlögin sem hún hafði áður skilið eftir sig í dalnum. Malarhjallar beggja vegna í dalnum segja til um upphaflegu hæð og staðsetningu stöðuvatnsins og djúp rás í móberginu ber þögult vitni um afl náttúrunnar.

Örnefnið Fjaðrá hefur oft vafist fyrir mönnum en telja sumir að hér hafi eitt sinn verið fjörður og hafi áin borið nafnið Fjarðará í upphafi. Á þessu eru skiptar skoðanir og kannski búa ferðalangar yfir betri útskýringu á nafninu?

Upplýsingar um fleiri staði í nágrenninu: www.katlageopark.is

Náttúra
Drangurinn í Drangshlíð

Drangurinn er mjög sérstök náttúrusmíð úr móbergi, þar sem hann stendur einn sér fyrir neðan bæina í Drangshlíð undir Eyjafjöllum. Þjóðsagan segir að Grettir Ásmundsson hafi verið að sýna krafta sína og hrundið þessum kletti úr Hrútafelli og eftir standi skarðið sem er fyrir ofan Skarðshlíð. Undir þessum kletti eru hellar og skútar sem byggt hefur verið fyrir framan í gegnum aldirnar og standa þau flest enn. Þessi hús eru gott dæmi um fornmannahús, enda hafa þar verið tekin upp atriði og kvikmyndir eins og "Hrafninn flýgur". Drangurinn og næsta nágrenni hans er friðlýstur.

Náttúra
Mýrdalsjökull og Katla

Jökulhvel (1493 m y.s.) norður af austasta hluta Rangárvallasýslu og vestasta hluta Vestur-Skaftafellssýslu. Mýrdalsjökull er um 595 km². Frá honum teygjast ýmsir skriðjöklar og sá sem gengur lengst niður og liggur syðst er Sólheimajökull en til austurs er Kötlujökull mestur. (Oft ranglega nefndur Höfðabrekkujökull). Undan Mýrdalsjökli falla ýmis meiri háttar jökulvötn, þar á meðal ýmsar þverár Markarfljóts, ennfremur Jökulsá á Sólheimasandi, Múlakvísl og Hólmsá (Leirá).
Í Mýrdalsjökli suðaustanverðum eru eldstöðvar Kötlu. Nýjustu rannsóknir þykja benda til að undir jöklinum hafi verið eldkeila sem fallið hefur í sjálfa sig og þá myndast geysimikið ketilsig, um 10 km í þvermál, líkt og Askja í Dyngjufjöllum. Talið er að Katla sé ekki ein gosstöð heldur séu fleiri gosstöðvar, jafnvel sprungur í sigkatlinum og að Kötlugjá sé dýpsta skarðið út úr katlinum.

Leita
Finnur þú það ekki? Prófaðu leitina :)
Sjá lista Sjá kort

Suðurland

Þéttbýliskjarnar

Á Suðurlandi eru allmargir þéttbýlisstaðir, hver með sínu sniði og sjarma og allir bjóða upp á einhverskonar afþreyingu. Selfoss er þeirra stærstur og þar má finna ýmsar verslanir, þjónustu og marga veitinga- og skyndibitastaði. Flestir bæir eru í alfaraleið og því bæði hentugt og skemmtilegt að eiga þar viðdvöl.

Skoða meira

Map Höfn Kirkjubæjarklaustur Vík Vestmannaeyjar Hvolsvöllur Flúðir Laugarvatn Reykholt Laugarás Borg Brautarholt Hveragerði Árnes Selfoss Hella Stokkseyri Eyrarbakki Þykkvibær Þórlákshöfn