880
450 in the Municipality
Suðurland
Kirkjubæjarklaustur hét Kirkjubær til forna. Býli á Síðu. Þar bjuggu papar fyrstir manna, að sögn Landnámabókar og máttu heiðnir menn ekki búa þar. Síðar settist Ketill hinn fíflski að í Kirkjubæ. Hann “var vel kristinn” segir í Landnámabók og “nam land á milli Geirlandsár og Fjaðrár, fyrir ofan Nýkoma”. Eftir Ketil vildi Hildir Eysteinsson úr Meðallandi færa bú sitt í Kirkjubæ og hugði að þar mundi heiðinn maður geta búið. “En er hann kom nær að túngerði, varð hann bráðdauður; þar liggur hann í Hildishaugi.” Hildishaugur heitir klettahóll fyrir austan Kirkjubæjarklaustur.
Í Kirkjubæ var stofnað nunnuklaustur af Benediktsreglu árið 1186 og hélst það fram til siðaskipta. Talið er að klaustrið hafi staðið þar sem nú eru kallaðir Kirkjuhólar.
Kirkja var á Kirkjubæjarklaustri til 1859 er hún var flutt að Prestsbakka. Í kirkjugarðinum er leiði séra Jóns Steingrímssonar og á því er legsteinn hans, fimmstrendur blágrýtisdrangur. Séra Jón var sóknarprestur byggðarinnar þegar Skaftáreldar brunnu árið 1783. Sú trú lék á að hann hefði stöðvað hraunrennslið í farvegi Skaftár vestan Systrastapa með þrumuræðu sem hann hélt við messu í Kirkjubæjarklausturskirkju 20. júlí 1783. Hefur hún síðan verið kölluð Eldmessa. Og víst er að þegar kirkjugestir komu úr kirkju hafði hraunrennslið stöðvast í farveginum og fann sér síðan nýja leið vestar. Á 175. ártíð séra Jóns Steingrímssonar, sumarið 1966, var ákveðið að reisa minningarkapellu um hann á Kirkjubæjarklaustri. Kapellan var vígð 17. júní þjóðhátíðarárið 1974. Hún rúmar 80 manns í sæti. Arkitektar voru Helgi og Vilhjálmur Hjálmarssynir.
Lárus Helgason (1873-1941) bjó á Kirkjubæjarklaustri um langt skeið. Hann vann ásamt sonum sínum að ýmsum umsvifamiklum framkvæmdum á staðnum, meðal annars dældu þeir jökulvatni úr Skaftá á sandana fyrir austan Kirkjubæjarklaustur og veittu einnig vatni úr Stjórn á þá. Einnig var plantað allmiklum skógi í brekkurnar fyrir ofan staðinn og hefur hann dafnað vel.
Á síðustu áratugum hefur kauptún myndast á Kirkjubæjarklaustri. Voru íbúar þar 143 1. des 1994. Barnaskóli hefur verið á Klaustri frá 1917 en nú er þar grunnskóli. Við hann er sundlaug. Prestur hefur setið á Kirkjubæjarklaustri frá 1931, læknir frá 1950 og dýralæknir frá 1974. Nokkur iðnaður er á staðnum og allmikil þjónusta við ferðamenn. Gistihús hefur starfað alllengi. Edduhótel hefur verið í skólanum frá 1970 og héraðsbókasafn er þar einnig til húsa.
Þjóðsögur er minna á klausturlífið eru tengdar nokkrum stöðum á Kirkjubæjarklaustri, þar á meðal Systrastapa, sem er vestan við túnið. Uppi á honum áttu tvær klaustursystur að hafa verið brenndar fyrir brot gegn siðareglum klaustursins og óguðlegt athæfi. Átti önnur þeirra að hafa selt sig fjandanum, gengið með vígt brauð fyrir náðhúsdyr og lagst með karlmönnum, hin átti að hafa talað óvirðulega um páfann. Eftir siðaskipti var seinni nunnan álitin saklaus og á legstað hennar óx fagur gróður en enginn á legstað hinnar. Uppi á fjallinu fyrir ofan bæinn er Systravatn en úr því fellur Systrafoss sem setur svip á staðinn.
Sérkennilegur blettur, sem kallaður er Kirkjugólf, er ekki langt frá bænum en þar sér ofan á stuðlaberg og lítur út eins og hellum sé raðað mjög vandlega og reglulega af mannahöndum. Kirkjugólf var friðlýst 1987 sem náttúruvætti og miðast friðlýsingin við 10 m breiða spildu umhverfis það.
Heimild: Íslandshandbókin útgáfa 1.0. Námsgagnastofnun 1995.